2015 krizi geçici mi?
Türkiye dünyada para bolluğunun biteceğine dâir sinyallerin verildiği Mayıs 2013’ten beri her sahada geriliyor. Aynı tarihten bugüne ABD Doları, TL karşısında yüzde 50’den fazla kıymet kazandı ki bu 2002’den beri devam eden ucuz dövize dayalı tüketim odak

Nitekim öyle oldu. Dolar arttıkça enflasyon, istihdam ve büyüme gibi temel göstergelerde hesaplar altüst oldu. 2013 ve 2014’te cari açık 80 milyar dolar eşiğinden 45 milyar dolara kadar düştü. Sevinilmeyecek kadar çelişkili bir ahval. Bu sefer iktisadi kalkınmanın kolu kanadı budandı. Büyüme gemisi yüzde 2 limanına yanaştı. Haliyle işsizlik yeniden tırmanışa geçti. Ocak 2015 itibarıyla 3,4 milyon (yüzde 11,3) kayıtlı işsiz var. TÜİK’in hesaplama yöntemine sihirli dokunuşu ile 500 bin işsiz istatistiğe de giremedi.
Dünyada gıda fiyatları çift haneli düşerken Türkiye’de zam sağanağı var. Patatesin 5 TL olması gıdadaki enflasyonun vahametini ele veriyor. Petrol fiyatları 50–60 dolar aralığında. Lakin ucuzluk akaryakıt fiyatlarına uğramadı. Benzin ve motorin günaşırı zamlanıyor. 1 milyon 18 bin kişi kredi kartı borcunu ödeyemedi. Batık kredi kartı tutarı 5,8 milyar TL. Karşılıksız çekteki artış yüzde 15.
Yabancı yatırımcı gelmez oldu. Hatta Citigroup ve HSBC vak’alarında görüldüğü üzere daha evvel gelenler de kâr–zarar hesabına girmeden bavulunu toplayıp gidiyor. Zira Türkiye’de hukuki emniyet kalmadı. Saray, hükümet ve papağanları, Bank Asya’dan İş Bankası’na kadar gözlerine kestirdikleri bankaların itibarını zedelemekten haz duyuyor. Şirketler üye oldukları derneğe göre fişleniyor. Hâlâ diz çökmemişse devlet sopası kullanılıyor. ‘Gözünün üzerinde kaşın var’ gerekçesi ile kesilen afaki cezalarla iflasa sürükleniyor. Mülkiyet hakkı ve teşebbüs hürriyetinin üstünde tepinenleri gördükçe her sermayedar kendisini sağlama alacak arayışlara meyletti. Kapanan işyerleri, piyasadaki nakit sıkıntısı, kredi bulunamadığı için iptal edilen özelleştirme ihaleleri, artan bütçe açığına inat Saray’ın müsrifliği hariçten bakanlara kâfi derecede fikir veriyor.
Türkiye ismi konulmamış bir krizin ortasında. 2001 ve 2009 krizlerinden farklı olarak bu defa demokrasi ve hukuk açığının derinleştirdiği bir buhrandan geçiyoruz. Reis–i Cumhur Recep Erdoğan, 77 milyonu büyük bir dertten kurtardı ve 2015 krizinin isim babası oldu. Artık 2015 krizine ‘geçici ekonomik kriz’ diyebiliriz. Haddizatında bütün krizler geçicidir. İnsan ömrü gibi krizlerin de ömrü mahduttur. Kriz gelir. En çok da lüksün, şatafatın ve saltanatın zirvesinde gelir. Bıldır yenilen hurmaların faturasını tahsil edinceye kadar kalır. Evde, işyerinde, sarayda, villada kayda değer ne varsa haczeder. ‘Tahsil edildi’ imzasını atıp geldiği gibi gider. Hızlı geldi ise hızlı, yavaş geldi ise yavaştır gidişi.
Krizlerin ortalama ömrü 11 ay
Dünyada resesyon dönemleri ortalama 11 ay sürmüştür. Türkiye’de de krizlerin ortalama ömrü 11 aydır. 2001 krizi şubatta başlamış, Şubat 2002’de bitmişti. Takip ettiği çizgi itibarıyla da U, V, L tipi krizler vardır. En kötüsü L tipidir. Uzun süreli durgunluğa işaret eder.
Türkiye, sık sık resesyona giren fakat canlanmanın da çabuk olduğu Belçika, Meksika ve Avusturya gibi dur-kalk ekonomileri (Stop&Go Economies) arasında gösteriliyor. Bundan evvelki krizlerimizin daha çok U tipi kriz olması da bunu teyit ediyor. Amma velakin 2015 krizinde tablo hayli girift. 2001 krizinde yazar kasa fırlatılıyordu. Bugün maalesef daha vahim boyutlarda bir travma yaşanıyor. Borcunu ödeyemediği için valilik önünde kendini yakan işsiz, işleri bozulduğu için intihar eden işadamı yürekleri burktu. Derinlerdeki krize müdahale edilmezse trajedi yayılacak. Son birkaç senedir hatayı hata ile düzeltme hatasında ısrar edilmese idi ekonomi, anafora düşmezdi. Reis–i Cumhur’un şubat ayında Merkez Bankası bağımsızlığını hedef alan ağır sözleri ile tedirgin olan yatırımcı hâlâ endişeli. Para tekellerinin akıl hocalarından Standard&Poor’s’un ‘Bank Asya vak’ası göstermiştir ki Türk bankacılık sisteminin önündeki en büyük risk olan siyasi riski artırdı’ tespiti olan biteni gayet berrak ifade ediyor.
Reis–i Cumhur hazretlerinin tabiri ile geçici ekonomik krizin, L ya da V olarak tarihe geçmemesi için Türkiye’de güven ortamı yeniden tesis edilmeli. 18 Aralık 2013’te sivil hükümet darbesi ile rafa kaldırılan Anayasa’ya tam işlerlik kazandırılmalı. Yargıya müdahaleler nihayete ermeli. İş âlemine baskılar, ihale kayırmacılığı ve VIP torpil ile özdeş hale gelen kamu yönetimi ıslah edilmeli. Bank Asya’daki işgale bir an evvel son verilmeli. Aksi takdirde AKP hükûmeti, fıtratı icabı fani olan krizi kalıcı hale getiren hükûmet olarak tarihe geçecektir. Madem Saray’dan geçici kriz tanımı geldi. Başbakan Ahmet Davutoğlu, en azından Reis–i Cumhur’u teyit etmek adına kolları sıvamalı.
