Bir Azeri Türkü'ne göre Mehmet Akif Ersoy
Nasa Felsefe ve Hukuk Enstitüsü'nün büyük bilimsel çalışanı, doçent, dr. Faik Alekperov,İstiklal Marşının yazarı Mehmet Akif Ersoy'u değerlendirip..

Nasa Felsefe ve Hukuk
Enstitüsü'nün büyük bilimsel çalışanı,
doçent, dr. Faik Alekperov
Mehmet Akif Ersoy ve İslam birliği
Ömrü boyunca belirli bir milli-dini ve əxlaqiprinsiplərlə yaşayan Türkiye'nin tanınmış düşünürlerinden Mehmet Akif Ersoy'un həyatındaİslam dinin ayrıca bir yeri olmuştur. İlk dini bilgilərinəqşbəndi tarikatına mensup olan babası Tahir Əfəndidənalan düşünür serilerinin büyük çoğunluğunu dini vəəxlaqi konulara adamıştır. Ersoy hesap ediyordu ki, iki şey kutsaldır: din ve dil: «Din tüm ülviduyğuları, düşünceleri insana telkin eder. Bu duyguların, düşüncelerin mümkün olduğu kadar tebliğ aracı olanda dildir ». Genellikle, onun bakış açısında dininmahiyyəti dil, ahlak, vatanseverlik ve bilimle bütövləşirdi.
Ersoy'un göre, İslam dini-Müslümanlık birləşdiricimahiyyət taşıyor. Onun tersi olarak milliyetçilik vəirqçilik bölücülük özelliğine Malki. Bu mənadaİslam milyonlarca, milyarlarca insanları birləşdirəbildiyi halde, milliyetçilik onları ayrı hissələrəparçalayır. Bu ise, Müslüman milletlerinin birləşməsinəənəgəl olur ve çıkılması mümkün olmayan bir dalanasürükləyir. Ona göre, "Müslümanım" diyen her birmillet ayrı seçikliyə yol vermeden Allah'ın yolundabərabərcə yürümelidir. Nitekim, Osmanlı imperatorluğudövründə milliyet ve millet yoktu, sadece islamiyyətvardı. Ersoy yazıyordu:
Hani milliyyətin İslam idi ... Kavmiyyət ne!
Sarılıp sımsıkı dursaydın milliyetine.
«Arnavatluk» ne demek? Varmı şəriəttəyeri?
Küfür olur, başka değil, kavmini sürməkiləri!
Arabın Türke, Lazın Çərkəzə yahut Kürde,
Ecemin Çinliye rüçhanımı varmış? Nərdə!
Müslümanlıkta "anâsır» mı olurmuş? Nəgəzər!
Fikri kavmiyyəti telkin ediyor Peygamber.
Tanınmış aydın Mehmet bey hesap ediyordu ki, budünyada müslümanlık var iken ne Türklüğün, nəfarslığın, ne de ərəbliyin bir anlamı yoktur. Hatta, onların her biri gelecekte ortadan kalkacaktır. Ancaqmüsəlmanlıq dünya durdukça var olacaktır. Çünkimüsəlmanlıq milliyyetden üstün bir mefkûre. Buməfkurəyə göre, Türk ve Arap, diğer Müslümanlar birbirinden ayrı yaşayamaz. Ersoy yazıyordu:
Artık ey milleti merhume, sabah oldu uyan!
Sana az geldi ezanlar, diye ötsünmü bu can?
Ne Araplık, ne de Türklük kalacak açgözünü!
Dinle Peygamberi Zişanın ilahi sözünü!
Türk Arap yaşamaz. Kim ki yaşar der, delidir!
Arabın, Türk ise hem sağ gözü, hem sağəlidir.
Bu anlamda, Türk-islam düşünürü İslam dünyasınınbirliyini ve eşitliğini Müslümanlık məfkurəsindəgörürdü. Ancak tanınmış şair kendisi de itiraf ediyordu ki, müslümanlık bir çıkış yolu iken gerçek müsəlmanlarınsayı azdır. Ersoy yazıyordu:
Müslümanlık nərdə! Bizden geçmiş insanlıkbillə ...
Alem aldatmaqsa amaç, aldanan yok, nafile!
Kaç hakiki Müslüman gördümse, həpmakbərdədir;
Müslümanlık, bilmem ama, qalibagöklərdədir!
Onun fikrince, Müslümanlar her hayrı ahiretten -obiri dünyadan gözləməməlidirlər. Müsəlmanlardankimlərsə sanıyorsalar ki, bu dünyada yaşamanın hiçbir anlamı yoktur, yanılıyorlar. Çünkü insnalara bu dünyayayalnız öbür dünyaya getimək məqsdəi ile gelmiyorlar. Birsözlə, bu dünyada yaşamanın da kendi anlamı ve mahiyyətivardır. En önemlisi, bu dünya tüm insanlar üçünbir imtihan meydanıdır:
Bu alem imtihan meydanıdır ervah üçünmadam,
Demek: İnsan densin eyləməzsəndurmayıb İkdam.
Neden geçsin səfalətlərlə, haybetlərləezmanın?
Neden azmin süreksiz, yoxmudur Allahaimanın?
Çalış, dünyada insan ol, elindeyken hənüzdünya;
Obir dünyada insanlık değilmiş yağma, gördün ya!
Dilinden ahiret hiç düşmüyor ey Müslüman, fakat,
Onun hakkında atıl bir heves məhsuluidrakın!
Mehmet Akif'in göre, Müslümanlığın dirçəlişindəelm ve ahlak önemli yer tutabilir. Çünkü müsəlmanlarİslam ahlakından uzak düştükleri için birliklərinimühafizə edememişlerdir. Öyle ki, müsəlmanəxlaqından konuşa konuşa ona uymadık. Ona göre, Müslüman ahlakında zulme ve haksızlığa karşı çıkmakta önemli yer tutmaktadır. Aynı zamanda, Müslüman əxlaqınıpozan şeyler arasında kuvvet karşısında meddahlıq vəyalan konuşmaktır:
Müslümanlık bizden evvel böyle zillətgörmədi!
Halimiz bir inhalil etmiş vücudun halidir;
Ruhi izmihlalimiz ahlakın izmihlalidir.
Basit bir sözdür fakat hikmetlerin ənmücməli:
Bir halas imkanı var: Əxlaqımızyüksəlməli.
Yoksa, çok korkunç olur katmərləşibhüsranımız ...
Çünkü hem dünya gider, hem din, əgəryapmazsanız.
Bu nedenle, Türkiye düşünürü müsəlmanlarıoyanmağa ve birleşmeye çağrırıdı. O yazıyordu ki, artıqmüsəlmanların şimdiye kadar uyumaları yeterlidir, ölümyuxusundan oyanmalı ve vatanlarını korumalıdırlar:
Baksana kim boynu bükük ağlayan?
Hakkı hayatın senin ey Müslüman!
Kurtar o biçareyi Allah için,
Artık ölüm uykularından uyan!
Bunca zaman uyudun, kanmadın;
Çəkmədiyin kalmadı, uslanmadın (ağıllanmadın).
Çiynədilər yurdunu baştan başa,
Sen yine bir kerre qımıldanmadın!
Bu açıdan M.Akif bey müslümanlığı yeganəbirləşdirici faktör olarak görüyor, onun parçalanmasına qarşıçıxırdı. O hesap ediyordu ki, düne kadar müsəlmanlıqməfkurəsi etrafında birləşənlərin bugün ayrılmaya üztutmaları İslam dinin mahiyetine de aykırıdır. Çünkiİslamda «Müslümanlar kardeştirler" ilkesi əsasxətlərdən biridir. Türkiye düşünürü yazıyordu ki, həqiqimüsəlmanlıq Müslümanların en başlıca vəziəsidir:
Şehamet dini, gayret dini ancaqmüsəlmanlıqdır;
Hakiki Müslümanlık en büyük birqəhrəmanlıqdır.
Cəbanət, meskenet, dünyada almaz ruhsal-İslam'a.
Kitabullahı İŞHAD eylədim- gördüm ya- davama.
Görürsen, hissediyorsun varsa vicdanınlaimanın:
Ne müthiş bir hamaset çarpıyor köksündəQuranın!
İslam dininin büyük bir ahlak ve bilim anlamı kəsbetməsinə rağmen, Osmanlı imparatorluğu daxilindəmüsəlmanlıq davasının arka plana geçirilerek digərideyaların, özellikle milliyetçiliğin (türkçülyün, ərəbçiliyin, farsıçılığın, arnavutçuluğun vb.) Öne geçmesini qəbuledə bilmeyen Ersoy yazıyordu ki, bu müslümanlığı zəiflədirvə gayrimüslim milətlərin yanında güçsüz ediyor:
Müsələmanlıq sizi gayet sıkı, gayet sağlam,
Kapatmak gerekirken, anlamadım, anlayamam,
Ayrılık hissi nasil girdi sizin beyninize?
Fikri kavmiyyəti şeytan sokanzehninizə?
Birbirinden müteferrik bu kadar akvamı,
Aynı milliyyətin altında tutan İslam'ı,
Temelinden yıkacak zelzele, kavmiyyəttir.
Bunu bir lahza unutmak ebedi haybettir ...
Türkiye'nin ünlü aydını yazıyordu ki, Allah bütüninsanları bir ailenin üyeleri olarak yaratmıştır. Ona görede, aryılıq fikrini ortadan kaldırmak gerekir. Eğer baayrılıq fikirleri ortadan qalxmazsa, yabancılar müsəlmanölkələrinin sahibi olacaklar. Halbuki bir milletin öziçində tefrika olmayanda, başkaları onun içine girəbilməzlər:
Bizi bir aile efradı yaratmış Yaradan;
Kaldırın ayrılık esbabını artık aradan.
Siz bu davada iken yoksa, İyazen-billah,
Ecnebiler olacak sahibi mülkün nagah ...
Bu da qayətlə doğal, Köse'nin meydan;
Yaşamak hakkını kuvvetiyle vermişYaradan.
Müslüman, fikra bəlasıylə zebun bir kavmi,
Kültürel Avrupa üç lokma edip yutmazmı?
Bu anlamda, Ersoy sadece milliyetçiliği değil, aşırı qərbləşməyi, avropalaşmağı damüsəlmanlıq mefkuresine aykırı sayimışdır. Bu mənadaonun göre, Avopa hayranlığı, Batı ideallığımüsəlman milletleri için bir çıkış yolu olamaz. Doğru, o, genelde Batı kültürünü vəədəbiyyatını inkar etmiyordu. Sadece, Batı dəyərləriniideallaşdırmağın ve Avrupalıları taklit etmeyin qatıəleyhdarı idi. Özellikle, Batı değerlerine, o cümlədənaropalaşdırılmaya ve ruslaşdırılmaya uyarak ailədəyərlərinin giderilmesini Türk-Müslüman aydınıqəbul edilmez sayıyordu:
Bir selamet yolu varmış ... O da neymiş? Mutlak,
Dini kökten bölmek. Sonra evet, ruslaşmak!
O zaman iş bitəcəkmiş ... O zamanqızlarımız
Şu tutundukları gayet kaba, pek anlamsız
Örtüdən sıyırılaraq ... Sonra da erkeklerden,
Analık ilmini eğitim edecekmiş ... Zaten,
Müslümanlar o sebepten bu səfalətdəimiş! ..
Din için, millet için iş görecek alçağabak;
Dini pamal edecek, milleti ruslaşdıracak!
Bugün avropalaşdırılmağa sürüklenen Şərqmədəniyyəti dahil İslam-Türk mədəniyyətivaxtilə dünyaya bir örnek olmuştur. Oysa o zamanlarda bilim ve medeniyetten uzak olan Batı idi. Ancaqsonralar Avrupalılar kendi üzerlerinde çalışarak yeni birmərhələyə kadem koydular. Hatta, Batı mədəniyyətiŞərq dünyasına örnek olacak bir duruma geldi. AncaqErsoyun göre, Doğu dünyası kendi azametini restorasyon etməküçün yüzünü Batı kültürüne değil, keçmişinətutmalı ve onu dirçəltməlidir:
Cihanın Batı vahşet-zar iken, ŞərqindəKaranklar,
Heremler, Seddi-cinler, Takı-Kisralar, Havernaklar,
İrəmlər, Suri-Babiller sema-peyma deyilmiydi?
O mazilər, İlahi, bir yıkık rüyamı şimdi?
Ne yapsın, mutsuz olsun mu Şərqinintibahından,
Perişan ruhumuz, haib dönerken bargahın?
Gördüğümüz gibi, Türkiye'nin tanınmış mütəfəkkiriMehmet Akif Ersoy'un görüşünün temelini «İslambirliyi», Müslümanlık davası teşkil etmiştir. Müslümanlık fikrini istenilen ideyaya, o cümlədənmillətçiliyə karşı koyan bu mütefekkir görmüştür ki, tüm dünyadaki insanların kökü ve mahiyeti birdir. Çünkü Yaradan onları bir ailenin üyeleri kimiyaratmışdır. Müslümanların birliğinin temelinde daAllahın birliği ile birlikte, bilim ve ahlak önemli roloynayır. Müslümanların ilim ve ahlakça yüksəldkicə, onlar için milliyyətilik değil, Müslümanlık məfkkrəsimühüm önem taşımaktadır. Müslüman ölkələrininqurtuluşu da, işte "İslam birliği" davası iləbağlıdır. Bununla da, Ersoy Müslümanlık məfkurəsinişeirdə yaşatan en büyük islam-türk mütəfəkkiriolmuşdur.
