Fosil yakıt kirliliği yılda 2,73 milyon can alıyor
Lancet Countdown 2026 raporuna göre fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği dünyada yılda 2,73 milyon ölüme yol açıyor. Uzmanlar, Türkiye ve Avustralya’dan halk sağlığını enerji dönüşümünün merkezine almalarını istedi.

COP31 kapsamında bir araya gelen uluslararası sağlık uzmanları, Türkiye ve Avustralya’ya fosil yakıtlardan uzaklaşma sürecinde halk sağlığını önceliklendirme çağrısı yaptı. Temiz Hava Hakkı Platformu ve Kanada Çevre İçin Hekimler Derneği’nin, Küresel İklim ve Sağlık İttifakı desteğiyle düzenlediği basın toplantısında uzmanlar, Brezilya’daki COP30’da başlatılan Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma Yol Haritası’nın sağlık odağıyla ilerletilmesini istedi.

Hava kirliliğinin sağlık ve ekonomi üzerindeki etkisi
Toplantıda paylaşılan Lancet Countdown 2026 raporuna göre fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği, dünya genelinde yılda yaklaşık 2 milyon 730 bin kişinin ölümüne neden oluyor. 2016’dan bu yana hava kirliliğini azaltan 77 ülkede yılda yaklaşık 323 bin ölüm önlendi. Buna karşın net fosil yakıt teşvikleri 2016’dan itibaren iki katına çıktı; Paris Anlaşması’ndan bu yana toplam teşvikler 6,2 trilyon dolara ulaştı. THHP Yürütme Kurulu Üyesi Prof. Dr. Gamze Varol, THHP ile Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi’nin raporuna dayanarak, “Fosil yakıt kaynaklı ince partikül madde (PM2.5) kirliliği Türkiye'de 2024'te yaklaşık 26 bin 500 erken ölüme katkıda bulundu” dedi. Varol, aynı kirlilikle 2024’te yaklaşık 8 bin erken doğumun, 8 bin 200 düşük doğum ağırlıklı doğumun, 5 bin 100 yeni çocukluk çağı astım vakasının ve astımla ilişkili 6 bin 500 acil servis başvurusunun ilişkilendirildiğini belirtti. Sağlık etkilerinin doğum öncesinde başlayabildiğini de kaydetti. Varol, Türkiye’de fosil yakıt kaynaklı hava kirliliğinin yıllık sağlık kaynaklı ekonomik maliyetinin yaklaşık 55 milyar dolar olduğunu, bunun 2024 gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 4,1’ine karşılık geldiğini söyledi. “Sağlık uzmanları bu maliyetleri görünür kılmalı ve verileri karar süreçlerine taşımalı” dedi.
COP31 başkanlıklarına ortak çağrı
Toplantıyı yöneten CAPE Sağlık ve Ekonomi Politikaları Direktörü Dr. Leah Temper, “Fosil yakıtlardan uzaklaşmak, 21'inci yüzyılda halk sağlığını iyileştirmek için en büyük fırsatlardan biri” diyerek COP31 başkanlıklarını bu fırsatı değerlendirmeye çağırdı. Temper, hekimler, hemşireler ve sağlık çalışanlarının enerji dönüşümünde halk sağlığının açık hedef olarak belirlenmesini istediğini; kirliliğin azalmasının sağlık harcamalarını düşürüp milyonlarca kişinin hayatını kurtarabileceğini söyledi. Temiz Hava Hakkı Platformu, Türkiye’de kömürden çıkış planının çalışanların gelirlerini ve sosyal ve sağlık haklarını korumasını, kömür bölgelerinde yeni istihdam ve geçim olanakları oluşturulmasını istedi. Platform ayrıca fosil yakıtların çıkarılmasından tüketimine kadar sağlık etkilerinin hesaba katılmasını ve bu yakıtların sağlığa zararlı ürünler olarak tanınmasını talep etti. Türkiye’nin 2024’te elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 35’ini kömürden sağladığı, Avustralya’nın ise önde gelen kömür ve doğal gaz ihracatçıları arasında bulunduğu belirtildi. Avustralya İklim ve Sağlık İttifakı İcra Direktörü Michelle Isles, doğal gaz üretimi ve işlenmesi sırasında ortaya çıkan benzen ve diğer uçucu organik bileşiklerin sağlık riski oluşturduğunu söyledi. Küresel emisyonların yalnızca yüzde 0,02’sinden sorumlu Pasifik ülkelerinin iklim değişikliğinin ağır sonuçlarıyla karşılaştığını belirten Isles, “Pasifik liderleri fosil yakıt üretimindeki artışın durdurulmasını, etkili iklim finansmanı sağlanmasını ve ülkelerini ilgilendiren kararlarda söz sahibi olmayı talep ediyor” dedi ve Avustralya’ya taahhütlerini yerine getirme çağrısı yaptı.
Sağlık, enerji dönüşümünün hedefi olmalı
Our Common Air Komisyonu Üyesi ve eski Brezilya Çevre Bakanı Izabella Teixeira, fosil yakıt kirliliğinin ülkelerin sınırlarını aşarak kaynağından uzaktaki insanların sağlığını da etkilediğini söyledi. “COP31, Belém'de başlayan çalışmaları sürdürmek ve halk sağlığını adil enerji dönüşümünün temel hedeflerinden biri haline getirmek için bir fırsat” dedi. Toplantıya katılamayan Dünya Sağlık Örgütü’nün eski Halk Sağlığı, Çevre ve Sağlığın Sosyal Belirleyicileri Direktörü Dr. Maria Neira, gönderdiği mesajda temiz enerjiye geçişin hızlandırılmasını istedi. Neira, “Her gecikme, daha fazla insanın hava kirliliğine daha uzun süre maruz kalması anlamına geliyor” dedi; halk sağlığının hem harekete geçme nedenlerinden biri hem de başarı ölçütü olması gerektiğini belirtti. Kanada Senatosu Québec Senatörü Rosa Galvez, fosil yakıtlara yapılan yatırımların sağlık etkilerinin de değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. “Her finansman kararı aynı zamanda bir sağlık kararıdır” diyen Galvez, fosil yakıt finansmanının emisyonları ve hava kirliliğini artırdığını, kronik hastalık ve erken ölümlere yol açarak sağlık hizmetlerinin maliyetini yükselttiğini söyledi. İklim hedefleriyle uyumlu bir finans sistemi kurulmasını istedi. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları ve İklim Değişikliği Özel Raportörü Elisa Morgera, “Fosil yakıt kullanımının aşamalı olarak sona erdirilmesi insan hakları açısından zorunluluktur” dedi. Fosil yakıtların çıkarılması, işlenmesi, taşınması ve tüketilmesinin sağlık hakkını olumsuz etkilediğini belirten Morgera, plastik, gübre ve pestisit gibi bu yakıtlardan üretilen ürünlerin de toprak ve su kirliliğine yol açtığını söyledi. Fosil yakıtlara bağımlılığın ekonomik eşitsizlik, hayat pahalılığı ve çatışmalarla bağlantılı olduğuna dikkat çekti. Toplantının sonunda sağlık uzmanları, “COP31 başkanlıklarını üstlenen Türkiye ve Avustralya'yı, Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma Yol Haritası'nı halk sağlığını merkeze alarak ilerletmeye çağırıyoruz” açıklamasını yaptı.
