Sultan Galiyev 47 yaşında idam edildi

Mirsaid Sultan Galiyev, Çarlık Rusyası yönetimindeki Türk ve Müslüman halkların siyasi birliğini savundu ve Bolşevik Devrimi'nin ardından Sovyet kurumlarında görev aldı. Stalin yönetimiyle karşı karşıya gelen Galiyev, 28 Ocak 1940'ta Moskova'da, 47 yaşındayken kurşuna dizilerek idam edildi.

Öğretmenlikten siyasete uzanan yaşamı

1892'de bugünkü Rusya Federasyonu sınırları içindeki Başkırdistan'da dünyaya gelen Galiyev, Tatar Türkü bir ailenin çocuğuydu. Babası öğretmendi. Kazan'da öğretmenlik eğitimi alan Galiyev, daha sonra öğretmenlik, kütüphanecilik ve gazetecilik yaptı. Türk halklarının eğitim ve kültür yoluyla gelişmesini savunan Ceditçilik hareketinden etkilendi.

1917'deki Bolşevik Devrimi, siyasi yaşamında yeni bir dönem başlattı. Milletlerin eşit kabul edilmesi ve kendi gelecekleri üzerinde karar verebilmesi, Lenin'in liderliğindeki Bolşevik hareketin vaatleri arasındaydı; bu yaklaşım Galiyev'i harekete yöneltti. Komünist Parti'de kısa sürede yükselen Galiyev, Müslüman topluluklarla ilgili Sovyet kuruluşlarında sorumluluk üstlendi. Türk topluluklarının yeni siyasi düzende söz sahibi olmasını savunurken yönetimin merkezileşmesiyle bu talepler arasındaki çelişki giderek belirginleşti.

Millî Komünizm ve Turan fikri

Galiyev, Türk ve Müslüman halkların siyasi ve kültürel haklarının korunmasını, Türkistan ve İdil-Ural'daki topluluklar arasında siyasi birlik kurulmasını savundu. Sömürgeciliğe karşı ezilen halkların ortak mücadelesini ve sosyalizmin Moskova'nın merkezî yönetimine bağlı olmadan, milletlerin kendi koşullarına göre uygulanmasını istedi. Bu fikirler zamanla Millî Komünizm ve Sultan Galiyevcilik adlarıyla anıldı.

Ayrıca Türk topluluklarının federatif bir yapı içinde birleşmesini öngören Turan Sosyalist Devleti projesini destekledi. Galiyev'in Turan tasavvuru sosyalist ilkeler ile sömürgeciliğe karşı çıkışını temel alıyordu. Ona göre Sovyet yönetimi Türk ve Müslüman halkların iradesini tanımazsa, eski sömürgeci düzen başka bir adla sürebilirdi.

Tutuklamalar ve idam

Stalin yönetimi, Galiyev'in millî kimliğe ve Türk topluluklarının siyasi örgütlenmesine verdiği önemi merkezî otorite açısından tehdit olarak değerlendirdi. Yetkililer, milliyetçi ve Pantürkist tutum sergilediği ve Sovyet iktidarına karşı çalıştığı iddiasıyla onu suçladı. 1923'te tutuklandı; serbest bırakılmasının ardından siyasi görevlerinden uzaklaştırıldı. 1928'de yeniden tutuklanarak ağır hapis cezasına çarptırıldı, 1937'de ise siyasi tasfiyeler sırasında tekrar tutuklandı.

Uzun süren soruşturmalar ve siyasi baskıların ardından ölüm cezasına mahkûm edilen Galiyev, 28 Ocak 1940'ta idam edildi. Sovyet makamları, ölümünden yaklaşık yarım asır sonra, 1990'da hukuki itibarını iade etti. Fikirleri, Türk dünyasının birliği, sömürgecilik karşıtlığı ve millî kimlik ile sosyalizm ilişkisi çerçevesinde ele alınmayı sürdürdü.

Kaynakça: TDV İslâm Ansiklopedisi'nde yer alan “Mîr Said Sultan Galiyev” maddesi; Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi'nde 2022'de yayımlanan “Turancı ve Sosyalist: Sultan Galiyev'in Turan Sosyalist Devleti Tasarısının İncelenmesi”; ayrıca Galiyev hakkında hazırlanmış biyografik ve tarih araştırmaları.