Tarihe ve Türk Dünyasına adanmış bir ömür: Zeki Velidi Togan

26 Temmuz 1970 tarihinde İstanbul’da hayatını kaybeden Prof. Dr. Zeki Velidi Togan, sadece Türk tarihçiliğinin değil, aynı zamanda 20. yüzyıl Türk dünyası siyasetinin en önemli ve müstesna şahsiyetlerinden biri olarak hafızalardaki yerini koruyor. Başkurt kökenli bir tarihçi, oryantalist ve devlet adamı olan Togan, çalkantılı geçen ömrünü Türk halklarının tarihini, kültürünü ve bağımsızlığını araştırmaya adadı.

Siyasetteki mücadelesinden akademik alanda dünya çapında ses getiren keşiflerine kadar, işte Türk dünyasının unutulmaz bilge önderi Zeki Velidi Togan’ın öyküsü:

Başkurdistan Başkanlığından Sürgüne Uzanan Siyasi Mücadele

1890 yılında Başkurdistan’da doğan Zeki Velidi Togan, genç yaşlarından itibaren hem dil yeteneği hem de araştırmacı ruhuyla dikkat çekti. 1917 Rus Devrimi'nin ardından Bolşeviklerle mücadele ederek Özerk Başkurdistan Hükümeti’ni kurdu ve parlamentonun ilk başkanı oldu.

Ancak Sovyet rejiminin Türk halkları üzerindeki baskı ve politikalarını kabul etmeyerek mücadeleye devam etti. Türkistan’da Sovyet yönetimine karşı başlatılan Basmacı Hareketi’nin (Türkistan Millî Birliği) örgütlenmesinde ve liderliğinde aktif rol oynadı. Mücadelesinin askeri yollarla başarıya ulaşamayacağını anladığında ise bilimin gücüne inanarak mücadelesini akademik alana taşıdı.

İbn Fadlan Seyahatnamesi Keşfi ve Dünya Çapındaki Akademik Başarısı

1923 yılında Rusya’yı terk etmek zorunda kalan Togan, İran ve Avrupa’da araştırmalar yaptı. 1923 yılında Meşhed’de yaptığı kütüphane çalışmaları sırasında, İslam ve Türk tarihi açısından çığır açan İbn Fadlan Seyahatnamesi’nin eksiksiz bir el yazmasını keşfetti. Bu keşif, onu dünya çapında tanınan bir oryantalist ve tarihçi konumuna yükseltti.

1925 yılında Atatürk’ün davetiyle Türkiye’ye gelen Zeki Velidi Togan, Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde çalıştı ve ardından İstanbul Üniversitesi’nde Türk Tarihi profesörü olarak dersler vermeye başladı.

Türk Tarih Tezi Ayrılığı ve İkinci Sürgün

1932 yılındaki I. Türk Tarih Kongresi’nde sunulan bazı tezlere bilimsel gerekçelerle karşı çıkması üzerine Türkiye’den ayrılarak Viyana’ya gitti. Viyana Üniversitesi’nde doktorasını tamamlayarak Almanya’daki üniversitelerde profesör olarak dersler verdi.

1939’da tekrar Türkiye’ye dönen Togan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde Umumi Türk Tarihi Kürsüsü’nü kurdu. 1944 yılındaki Irkçılık-Turanclık davasında tutuklanıp yargılansa da sonrasında beraat etti ve üniversitedeki görevine geri dönerek yüzlerce talebe yetiştirdi.

Bıraktığı Anıtsal Eserler

Zeki Velidi Togan, arkasında Türk tarihi araştırmalarının temel kaynağı sayılan devasa bir külliyat bıraktı. Umumi Türk Tarihine Giriş, Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi ve Tarihte Usûl gibi başyapıtları, günümüzde hâlâ tarih metodolojisinin en önemli referans kaynakları arasında yer alıyor.

26 Temmuz 1970’te İstanbul’da hayata gözlerini yuman Togan, Karacaahmet Mezarlığı’na defnedildi. Zeki Velidi Togan; hem siyasetteki dik duruşu hem de bilim dünyasına kazandırdığı eşsiz kaynaklarla Türk dünyasının ortak hafızasında yaşamaya devam ediyor.

EDİTÖR: GÖKÇE SEVİM