Türklerin Atayurt’tan batıya göçlerini anlamak -2
III. TÜRK İSLAM SİYASİ DÜŞÜNCESİ KONGRESİ: Türklerin Atayurt’tan Batıya Göçlerini Toplumsallaşma Ve Kamusallaşma Açısından Okumak

Prof. Dr. Mevlüt Uyanık, Türklerin Atayurt’tan Batıya Göçlerini Toplumsallaşma Ve Kamusallaşma Açısından Okumak başlıklı yazısında dikkat çeken tespitlerde bulunuyor.
2- Doğu ve batıyı birbirine bağlayan İran platosunu, Orta Asya bozkırlarını ve Hindistan ovalarını Akdeniz limanlarıyla, kuzey ve güneyi ise Rusya nehirleri boyunca Basra Körfezi kıyılarına bağlayan yollar, Doğu Hint Adaları, Hindistan ve Çin'den Avrupa'ya ticaret taşıyordu. Yollar boyunca, konumları siyasi olduğu kadar coğrafi ve ekonomik faktörlerle de belirlenen ana şehirler sıralanıyordu. Önemli ticaret yollarının, önemleri değişse de, bu dönem boyunca neredeyse sürekli kullanımda kalması dikkat çekicidir İran coğrafyasının dini tarihinde Selçuklu dönemi, İsmaililerin dönemi olması nedeniyle özellikle ilgi çekicidir. Bölgede Sünniliğin gelişimi, Şii fikirlerin mayalanması ve Tasavvufun kurumsallaşma onuncu yüzyıldan on ikinci yüzyıla kadar uzanan süreci incelemek gerekir. Şiilik bu coğrafyanın bir olgusudur ve Sünnilik farklılığının aykırılığa dönüştüğü coğrafya olması ve mezhebi çatışmalarının ekonomi politik mücadelelere meşruiyet sağlaması açısından oldukça önemlidir. Türkmen tarihi açısından söyleyecek olursak, Erdebil Tekkesi şeyhliğinin manevi/karizmatik otoritesini devlet başkanlığı (Şahlık) çevrilmesi, bölgenin hazırbulunuşluğu açısından oldukça zekice bir dönüşümü gösterir. Çünkü İran, Şiilik, kadim Güney Arabistan geleneğinde baskın olan yarı-ilahi kabile şeyhlerine İslami bir formla yenilendiği görülmektedir.
Bu noktada “Moğolların 13.yüzyıldaki seferleri göç olarak görülmeli mi?” sorusu gündeme gelir: Bağdat’ı işgal ederek Abbasi hilafetine son vermesiyle bugünkü Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan ve Kafkasya topraklarını içine alan ve tarihte İlhanlılar olarak yerini alan yeni bir devlet olarak İlhanlılar kuruldu. (1256-1335) Yaklaşık bir asır boyunca İran’a hâkim olan Devletin hükümdarı Gazan Han İslamiyet’i seçmiş, içtimai, idari ve iktisadi alanlarda yaptığı reformlar toplumsallaşma ve kamusallaşma açısından bölgeyi önemli ölçüde etkilemiştir. Sonrasında İlhanlı Devleti (1256-1335) kuruldu ve yaklaşık bir asır boyunca İran’a hâkim oldu. İlhanlı hükümdarı Gazan Han İslamiyet’i seçmiş, içtimai, idari ve iktisadi alanlarda yaptığı reformlar toplumsallaşma ve kamusallaşma açısından bölgeyi önemli ölçüde etkilemiştir.
İlhanlılar’dan sonra İran bir ara Celayirliler (1340-1431), Çobanoğluları (1337-1357) ve Muzafferiler (1314-1393) gibi bazı boy ve oymakların hâkimiyet mücadelelerine sahne olmuştur. Sonra Timur (1307-1405) yerel hanedanlara son verip İran’da bir süre siyasi birliği sağladı. Asya’nın en büyük komutanlarından birisi olarak tarihe geçen Emir Timur’un İran coğrafyasını ele geçirmesinden sonra ilim, edebiyat ve güzel sanatlar gelişmiş; ”Işık Doğu’dan yükselmeye başlamıştır.”
Sahipkıran ve Küregen sıfatlarına sahip olan Timur, Hindistan’ın İndus bölgesine ve Ganj havzasına siyasî başarılarının yanında kültürel açıdan İran ve Arap edebiyatlarını korurken Şii Büveyhîlerle mücadele edip, Sünnî öğretiyi bölgede yaydı. İran’daki edebî, ilmî gelişmelerde Timurluların etkisi büyüktür: “İran'da Timurlu yönetimi dönemi 807/1405'ten 913/1507'ye kadar uzanır.
Mimaride Abbâsî ve Horasan geleneklerini içeren yeni tasarımlar yapılmasını istedi. Emir Timur’un vefatıyla oğlu Cihangir Horasan’ı, Şahruh Mirza ise Maveraünnehir’i yönetmeye başladı. (1405) Onun oğlu Uluğ Bey, bilge yönetici tipi olarak görülür. Dönemlerinde Herat, Sultan Mahmud zamanındaki ihtişamlı dönemini yaşamış, “Timurlu Rönesansı” nitelendirmesine neden olan gelişmeler görülmüştür.
Kamusallaşma açısından Osmanlı bu dönemde Timurlular’a bağlılığını teyit edecek bir ölçülülükte devam etti. Çünkü Şahruh'un babası Timur'un Anadolu siyasetini takip etmesi, bunun yanında Malatya'ya ve Divrik'e kadar olan yerlere hâkîm olan Memluklerin faaliyetleri, Dulkadiroğulları ve Karamanlıları himâye altında tutma gayretleri, Osmanlıları dikkatli davranmaya itmekteydi. Hatta Şahruh'un politikaları, Memlük-Osmanlı ve Altınordu-Osmanlı irtibatının gelişmesine yol açan yeni dengeler oluşturmuştu. Ardından Karakoyunlular ve Akkoyunlular İran coğrafyasında hâkimiyet mücadelesi verdiler. Karakoyunluları Akkoyunlular yok etti, onu da (Şah) İsmail Bahadır Han (1501-1736) yendi ve Safevî Devleti’ni kurarak şahlığını ilan etti.
Safevi Devleti-Osmanlı Devleti Doğu Akdeniz Mücadelesi
İran coğrafyasının Safevi Devleti öncesinde yoğun olarak Sünni’ydi, sonradan on iki imam Şiiliğine dönüştü tesbiti üzerinde ayrıntılı düşünmek gerek. İran'ı dünya tarihi sahnesine geri döndüren Safevilerdir. Yeni bir dönemin habercisi olarak, İran'da güçlü ve kalıcı bir devlet kurdular. Monarşist geleneği yeniden canlandırarak, yeni bir askeri ve siyasi yapı oluşturdular. Şii (Caferi/on iki imam) öğretisini devlet dini olarak benimsettiler. Fars İslam'ını İranileştirdiler. İki yüzyıldan fazla bir süre boyunca Safevi Devleti, İran'ın eski siyasi ve kültürel geleneğini sürdürmüş ve ülkeye ve halkına, kısmen günümüze kadar varlığını sürdüren, benzersiz bir tarihi öneme sahip karakter kazandırmıştır. Bu hanedanın önemi yalnızca İran'ın ulusal tarihiyle sınırlı değildir: İran'ı dünya tarihi sahnesine geri döndüren Safevilerdi. Osmanlılarla çatışmaları ve Batılı güçlerle ittifak politikaları, dünya çapında tarihsel bir ilgiye ve Batı Avrupa tarihiyle doğrudan bir ilişkiye sahiptir.
Türkiye ve yakın bölgesinin tarihsel ve kültürel kodlarını güncellemek açısından Akkoyunlular, Karakoyunlular ve özellikle Safevî Devleti Türk göçlerinin toplumsallaşması ve kamusallaşması açısından tipik bir örnek olarak incelenmelidir. Bu noktada Anadolu Türkleri tarafından kurulmuş olan Safevi Devleti-Osmanlı Devleti Doğu Akdeniz Mücadelesinin Tebriz vilayetinin o dönemlerde İngiltere’nin bütçesine denk hatırlamak yeterlidir.
Dini Farklılıkların İstismarıyla Ekononi Politik Mücadelelere Meşruiyet Sağlamak
Çalışmanın temel önermelerinde birisi de dini farklılıklar fikrini istismar edilerek, tebaalarıyla ilişkilerinde mümkün olan en büyük karışıklığı teşvik edildiğini iddia etmektedir. Çünkü o dönemde bölgede etkinlik gösteren Şii Karakoyunlu Devletini yenen Sünni Akkoyunlu Devleti, yine Sünni olan Osmanlı Devleti ile mücadele etmektedir. Bu çatımada sünni bir yapıdan şii bir yapıya dönüşme sürecinin örneklerinden birisi olan Erdebil Tekkesini öne çıkartan bu siyasal yapıdır.
Bunlarla çatışan Karakoyunluların lideri Kara Yusuf ’un oğlu Mirza İspend, güç dengesinin Akkoyunlular'dan yana olduğunu düşündüğünden olsa gerek, hem Sünnilerin hem de Şiilerin katıldığı büyük bir kurulun önünde Şiiliği benimsediğini açıklar. Bunda Akkoyunluların yanısıra Huzistan ve Irak civarındaki Şii Arap Maşaşa Hanedanı ile mücadelesi açısından elini güçlendirme ihtimalini düşününce itikadi tercihin oldukça stratejik bir tercih olduğu görülür.
Mirza İspend için Şii olmak, Oniki İmam adına sikke basmak, Oniki İmam mezhebini benimsemek ve böylece -aslında- Ehl-i Beyt'in saf mezhebinin savunucusu olmak anlamında bölgesel çatışmalarda önemli bir güç sağladığı gözükmektedir. Bununla birlikte Mirza İspend ile Cihan Şah’ın benimsediği Şiilik türü farklı özelliklere sahip olduğunu söylersek, teolojik dilin anlaşılmasının önemi iyice artar.
Devletlerinde yaşayanların devamlı desteğini temin için bu görüşlere kamusal bağlılık açısından baktıkları ve büyük ihtimalle bir siyasi kaldıraç olarak görülmektedir. Ekonomi politik çatışmalar bağlamında Emir Timur ile Yıldırım Beyazıt’ın çarpışa unsurlarından birisinin de Karakoyunlu liderini teslim edip etmeme meselesi olması, durumun giriftliğini göstermektedir.
İslam Dünyasının Teo Politik Merkezi
İslam dünyasının teo politik merkezi Peygamberimiz döneminde Mekke, Emeviler ile Şam/Dımaşk’a taşınmıştı. Abbasiler ile Bağdat’a taşınmış, teolojik meşruiyeti Daru’l-Hikme ile sağlamaya çalışmışlar, aynı dönemlerde Şii-İsmaili Fatimiler’in politik merkez ise Kahire idi. Osmanlı devletinin Bizans başkenti Konstantinopolis ele geçirip adını İstanbul yapmasıyla Fatih Sultan Mehmed Roma hükümdarı" (Kayser-i Rûm) ve Padişah-ı güzin halife-i ruy-i zemin olarak anılmaya başladı.
Kahire Memlüklü Devleti tarafından tekrar teopolitik merkez haline getirilmeye çalışıldı. Moğollar tarafından ilga edilen hilafetin Sultan Baybars tarafından yeniden canlandırılmaya çalışılması, dinin meşruiyet aracı olarak ne kadar önemli olduğunun bir göstergesidir. Yavuz Sultan Selim Memluklu Devletini yenmesiyle İslam dünyasındaki siyasi ve dini otorite birleşmiş oldu. Artık İslam dünyasının 1918 yılına kadar ki politik merkezi İstanbul oldu. Şii Safevi Devleti de başkenti Tebriz’den önce Kazvine taşıması orada Daru’l-hadis kurmuşlardı. Daha sonra İsfehan’a taşınmasının teopolitik ve ekonomi politik gerekçelerini analiz etmek önemlidir.
Devletlerinin hâkimiyetlerini pekiştirmek ve diğer komşu Türk devletleriyle olan çatışmalarına meşruiyet sağlamak dini anlayış (Şii-Sünni-Selefi) farklılığından hareket etmesi gerçeğinin hala etkin olması bu çalışmayı özgün kılar. Özellikle çoğunlukla Sünnî bir dini tasavvura sahip bölgede Şiiliğin yaygınlaştırılmasına dair tarihsel sürecin incelenmesi, On İki İmam (İsnaaşariyye) öğretisinin Safevi Türk Aklının ürünü olduğunu gösterir. Günümüzde yakın çevremizde (Irak-Suriye, Lübnan, Filistin ve İran) çatışmalara baktığımız zaman mezhep aidiyeti üzerinden meşruiyet sağlandığını görmek çalışmayı güncel sorunların tahliline katkı sağlayabilir.
Felsefeyi Anadolu’da Yeniden Yurtlandırmak
HİTÜ Çorum Mektebi olarak biz bu süreci ”Felsefeyi Anadolu’da Yeniden Yurtlandırmak” açısından yani “Orta Asya’dan Türk olarak gelip Türk kalmamız ve bu göçle de bir Akdeniz medeniyeti vücuda getirilmesi olarak değerlendiriyoruz. Ön Asya/Anadolu’nun jeo-politik konumu ve kültürel birikimi bu göç yollarına bakıldığında ortaya çıkar ve niçin burayı merkeze alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğunu millî hafızamızı bilinçle inşa etmemizin netice olarak açıklar. Bu nedenle metnin ana hedefi, Türklerin İç Asya/Atayurtlarından başlayan ve Anayurt yani Anadolu/Türkiye kadar süren göçlerini toplumsallaşma ve kamusallaşma açısından okumaya “Giriş” yapmaktır.
Bilinçli düşünmek için, tarih ilmine doğrudan bir girişle, günümüz insanıyla iletişimi, genel geçer doğru diye dayatılan bilgileri ve tarihsel olgu ve olayları bilmeyi birbirine yaklaştırma çabasındayız. Bundan kasıt, toplumsal ilişkilerin, gücün ve kimliklerin üretildiği alan olarak devletleşme süreçlerini incelemektir.
Söylem ve Eylem Alanına Dair Yeni Okuma İmkanı
Böylelikle tarihsel olarak ‘Kamusal alan’ “Devletin alanı” olarak sınırlamayı getirir mi?” veya “Devleti ve kamuyu birbirinden ayrıştırmadan, “Biz kimseye kin tutmazuz, kamu âlem birdir bize” diyen Yunus Emre’nin dilindeki anlamıyla “cümle alem-herkes” diye genişleterek, yeni bir kamusallık anlayışı ortaya koymanın imkânı nedir?”soruları bağlamında modern müzakerelere de teorik arka plan sağlayabilir.
Bu noktada hareket noktamız, tarihsel olarak da “Sivil/özel alanı olma ihtimalini Hannah Arendt, “Söylem ve Eylem Alanı” tasavvurudur. Onun Antik Yunan’da kamusal (herkese açık/müşterek) ve özel (ev gibi mahrem) alanlar arasındaki ilişkileri ve siyasi alanın idealleştirilmesini tartışmaya açması önemlidir.
Biz de Türk Düşünce tarihinde oluşturulan kamusallaşmanın hem farklı din, farklı ırka mensup bireylerin bir araya gelip toplum oluşturduğu hem de gelecek nesillerle paylaşılan bir alan olarak ele alınıp alınmadığı hususunu müzakere edeceğiz. Böylece geleneksel hukuk ile modern hukuk kamusal alan birçok perspektifi barındırarak gerçeklik algısını güçlendirme olasılığına dikkat çekilecektir.
Yazının ilk bölümünü alttaki linkten okuyabilirsiniz:
https://www.habererk.com/haber/turklerin-atayurt-tan-batiya-goclerini-anlamak-1_297284/
