Nepotizmden Kurumsal Çöküşe

Nepotizm, en basit anlamıyla akraba ve yakınların liyakat yerine kişisel ilişkiler temelinde kayırılmasıdır. Siyasette nepotizm ise akrabalık ilişkilerinin yanı sıra parti aidiyeti, hemşehrilik, arkadaşlık ve kişisel bağlılık gibi unsurların kamu görevlerine atamalarda belirleyici olmasıdır.
 
Nepotizm uygulaması, birkaç hatalı atama meselesinden öte, devletin yönetim kapasitesini, ekonominin verimliliğini ve toplumun geleceğe duyduğu güveni etkileyen önemli bir sorundur. Çünkü devlet başta olmak üzere bütün örgütlerde liyakat yerine kişisel bağlılık ön plana çıktığında, kamu görevi bir sorumluluk alanı olmaktan uzaklaşarak ödüllendirme aracına dönüşebilir. Oysa kamu görevlilerinin temel sorumluluğu, kendilerini atayan kişilere veya siyasi yapılara değil, hukuka, görev yaptıkları örgütlere, kamu yararına ve millete karşıdır.
 
Nepotizm uygulamaları sonucunda kararların niteliği düşebilir, uzmanlık ve liyakat geri plana itilebilir, çalışan motivasyonu azalabilir. Çalışanlarda, başarı ve yetkinlikten çok siyasi veya kişisel bağlantıların önem taşıdığı algısı yerleşebilir. Bu durum, hem yönetim zafiyetine hem de ülkenin en değerli kaynağı olan insan kaynağının verimsiz kullanılmasına, hatta nitelikli insanların sistem dışına itilmesine yol açabilir.
 
Daha da önemlisi, nepotizm denetim işlevini zayıflatabilir. Denetim süreçlerinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı zarar gördüğünde, hataların zamanında tespit edilmesi ve gerekli düzeltici önlemlerin alınması güçleşebilir. Kurumsal denetimdeki eksiklikler giderilmediğinde, başlangıçta sınırlı olan sorunlar zamanla büyüyerek daha kapsamlı yönetsel ve kurumsal sorunlara, hatta kurumsal çöküşe yol açabilir.
 
Son dönemde kamuoyuna yansıyan fon soruşturması ve finansal mağduriyet iddiaları, denetim ve gözetim mekanizmalarının işleyişi üzerine düşünmeyi gerekli kılmaktadır. Bu tür olaylarda, ilgili kurumların görev ve sorumluluklarının ne ölçüde yerine getirildiği, hangi denetim süreçlerinin uygulandığı ve varsa eksikliklerin neler olduğu, güvenilir bilgiler ve yetkili makamların açıklamaları çerçevesinde değerlendirilmelidir.
 
Herhangi bir kişi veya kurum hakkında kesin bir yargıya varmadan önce, olayın bütün yönleriyle açıklığa kavuşması ve sorumlulukların somut bulgulara dayanılarak belirlenmesi gerekir. Bununla birlikte, bireysel sorumlulukların araştırılması ve varsa kurumsal eksikliklerin de ortaya çıkarılması önemlidir. Amaç herhangi bir kişi veya kurumu peşinen suçlamak değil; benzer mağduriyetlerin tekrar yaşanmasını önleyecek etkili, şeffaf ve hesap verebilir bir sistemin geliştirilmesidir.
 
Çünkü ekonomik güven yalnızca enflasyon, faiz veya döviz kuru gibi göstergelerle ölçülmez. İnsanların birikimlerini emanet ettikleri finansal kuruluşlara, şirketlere, kamu kurumlarına ve hukuk sistemine duydukları güven de ekonomik hayatın temel unsurlarındandır. Denetim süreçlerinin yeterince şeffaf olmadığı veya kişisel ilişkilerin kararları etkileyebildiği yönünde bir algının oluşması bile ekonomik sisteme duyulan güveni zedeleyebilir. Böyle bir ortamda yatırım kararları olumsuz etkilenebilir, girişimcilik isteği azalabilir ve nitelikli insan kaynağının başka ülkelere yönelme eğilimi artabilir.
 
Öte yandan devletin gücü, yöneticilerin kişisel gücünden değil, kurumların kişilerden bağımsız biçimde hukuka ve kamu yararına uygun çalışabilmesinden gelir. Güçlü devlet, hiç hata yapmayan devlet değildir. Güçlü devlet; hataları erken fark edebilen, denetim mekanizmalarını etkin biçimde çalıştıran, sorumlulukları somut bulgularla belirleyen ve gerekli düzeltmeleri yapabilen devlettir.
 
Bu nedenle kamuoyunda tartışılan finansal mağduriyetler ve benzeri olaylarda yalnızca “Kim, hangi işlemden sorumludur?” sorusuna değil, aynı zamanda “Mevcut denetim sistemi görevini etkili biçimde yerine getirebildi mi?”, “Eksiklikler varsa bunlar nasıl giderilebilir?” ve “Benzer olayların tekrarlanmaması için hangi kurumsal düzenlemeler yapılmalıdır?” sorularına da cevap aranmalıdır.
 
Sorumluluğu hukuken ortaya konulan kişiler hakkında, fiillerinin niteliğine ve kusur durumlarına uygun yasal işlemler yapılmalıdır. Tespit edilen kamu zararının, bu zararda hiçbir dahli olmayan halkın üzerine bırakılmaması; hukuken sorumlu kişilerden, ilgili mevzuat çerçevesinde tahsil edilmesi sağlanmalıdır. “Bir musibet bin nasihatten iyidir” derler. Bu anlamda, benzer sorunların tekrarını önleyecek kurumsal düzenlemelerin hayata geçirilmesi son derece önemlidir.
 
Türkiye'nin ihtiyacı; kişilere ve kişisel ilişkilere bağımlı bir yönetim anlayışı değil, liyakat, şeffaflık, hesap verebilirlik ve etkin denetim ilkeleri üzerine kurulu güçlü bir devlet yapısıdır. Çünkü kurumsal güvenin temeli, kişilerin kim olduğundan çok, kuralların herkese eşit, adil ve tutarlı biçimde uygulanmasına dayanır.