İran'a yönelik BM yaptırımları geri döndü: Ekonomik şok ve diplomatik gerilim

Nükleer anlaşmanın Avrupalı tarafları olan İngiltere, Fransa ve Almanya (E3), 28 Ağustos'ta başlattıkları mekanizma ile 30 günlük rutin prosedürün ardından İran'a yönelik yaptırımları yeniden yürürlüğe koydu.

BMGK OYLAMALARINDA ENGELLENEMEYEN SÜREÇ

Bu gelişmeyle birlikte, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) kapsamında kaldırılan İran'a uygulanan BM yaptırımları otomatik olarak yeniden geçerlilik kazandı. Bu durum, daha önce ABD ve Avrupa'nın tek taraflı olarak uyguladığı yaptırımların, artık BM üyesi tüm ülkeleri ilgilendiren uluslararası yaptırımlar haline gelmesine neden oldu. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde (BMGK) yaptırımların hafifletilmesini öngören Güney Kore'nin sunduğu tasarı 19 Eylül'de reddedilirken, Çin ve Rusya'nın sunduğu yaptırımların 6 ay ertelenmesini isteyen tasarı da kabul edilmedi. ABD Başkanı Donald Trump'ın 2018'de anlaşmadan çekilerek İran'a yönelik ağır ekonomik yaptırımları yeniden yürürlüğe koymasının ardından, Avrupa ülkeleri bu kararı desteklememelerine rağmen yaptırımların etkisini ortadan kaldıracak adımlar atmakta yetersiz kaldı. Bunun üzerine İran, anlaşmadaki taahhütlerini aşamalı olarak durdurmaya başladı ve uranyum zenginleştirme oranını anlaşmada belirlenen yüzde 3,67'den yüzde 60'a kadar çıkardı. İran, yaptırımların kaldırılması halinde nükleer faaliyetlerini anlaşmayla uyumlu hale getireceğini belirtirken, İsrail'in İran'a yönelik saldırıları müzakere sürecini sekteye uğrattı. E3 ülkeleri, İran'ı 2015 anlaşmasının büyük bölümünü ihlal etmekle suçlayarak, yüksek zenginleştirilmiş uranyum stoklarını sivil gerekçe olmadan tuttuğunu öne sürdü. Ancak diplomasiye olanak tanıyarak Tahran'ı müzakerelere çağırdılar. İran ise yaptırımların geri getirilmesinin Avrupa'nın bu konudaki konumunu zayıflatacağını savunuyor. İran, Avrupa ülkelerinin BMGK'de bu süreci başlatma konusunda hukuki ve etik yetkiye sahip olmadığını, ABD'nin etkisinde kaldıklarını ve sundukları önerilere kayıtsız kaldıklarını iddia ediyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Avrupalılarla yaptıkları görüşmelerde işbirliği ve şeffaflık vurgusu yaptıklarını, ancak ABD'nin anlaşmayı engellemeye çalıştığını belirtti.

GERİ DÖNEN YAPTIRIMLAR VE ETKİLERİ

Mekanizmanın devreye girmesiyle, 2006-2010 yılları arasında İran'a karşı çıkarılan 1696, 1737, 1747, 1803, 1835 ve 1929 sayılı BMGK kararları yeniden geçerlilik kazandı. Bu kararlar arasında silah ambargosu, nükleer ve füze kısıtlamaları, mali ve seyahat yasakları ile deniz ticareti denetimi yer alıyor. BM yaptırımlarının uygulanmasının ardından İran tümeni rekor düşük seviyeye geriledi ve ekonomide sıkıntıların derinleşeceği endişesi arttı. Serbest piyasada dolar kuru 110 bin tümene ulaştı. Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, snapback mekanizmasını hukuka aykırı kabul ettiklerini ve İran'a karşı hareket eden herhangi bir ülkenin ciddi tepkiyle karşılaşacağını belirtti.

İRAN'IN TEPKİSİ VE MUHTEMEL ADIMLAR

İran Dışişleri Bakanlığı, yaptırımları "hukuksuz, temelsiz ve provokatif" olarak nitelendirdi. İranlı yetkililer, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ile imzalanan işbirliği anlaşmasının da geçersiz hale geldiğini belirtiyor. İran Meclisi, BM yaptırımlarının devreye girmesi halinde ülkeyi Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması'ndan (NPT) çekecek bir karar hazırladığını duyurdu. Meclis Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu Üyesi İsmail Kevseri, NPT'den çekilme konusunun mecliste görüşülerek karara bağlanacağını ve nükleer bomba üretilmesini teklif eden kararın da inceleneceğini söyledi. Ancak hükümet yetkilileri, NPT'den çıkma teklifine sıcak bakmadıklarını ifade etti.