Dil Ve Mekan İlişkisi

Şairler, edebiyatçılar dünyamızı güzelleştiren, hayal dünyamızı zenginleştiren insanlar. Onlar olmasaydı, herhalde hayatımız çok yavan olurdu. Belli kalıpların dışına çıkamaz, kelimelerin büyüleyici atmosferinde dolaşamazdık. Onlar olmazsa gül ile bülbülün aşkını nereden bilecektik? O feryatların sevgiliye söylenen sözler olduğunu, bülbülün bütün derdinin gülün açılmasını görmek olduğunu nasıl anlayacaktık. Onlara çok şey borçluyuz, ancak sadece bu kadar değil, bazen bir roman, bir hikaye, bir mısra, insana yüzlerce kitabın kazandıramayacağını kazanır. İçinizde hiç açılmamış, kapılar açar. İdrak mesafelerini uçarak alırsınız.

Bugün güncel tartışmalarla ilgili olduğu için Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun “Milli Savaş Hikayeleri’nden” bir örnek vereceğim. Yakup Kadri hikayelerinde, işgal ve mütareke dönemi İstanbul’unu, Milli Mücadele dönemi Ankara’sını iyi tahlil eden, Anadolu insanının acılarını, sevinçlerini, hayal kırıklıklarını iyi işleyen bir yazar.

Mütareke İstanbul’unu anlattığı, ”Bir Beyoğlu Dönüşü” isimli hikayesinde Beyoğlu’nu hikayenin kahramanı üzerinden şöyle resmeder:” Necati, kaç zamandan beri Beyoğlu’na ayak basmamaya yeminli idi. Fakat, işte, tahammül edemedi. Gençliğin  ilk demlerine ait bin türlü şuh ve çapkın hatıralarla dolu olan Doğru Yol’a  (İstiklal Caddesine) atıldı. Vakıa burası artık o eski doğru yol değildi: ona gençliğinin ilk demlerini hatırlatan şeyler birdenbire silinip gitmişti. Ve bütün bunların yerine yabancı bayraklarla donanmış pencereler; yabancı harflerle yazılı ilanlarla kaplanmış duvarlar kaim olmuştu. Fotoğrafçı Febus’un camekanında bile  Türklüğe ait bir simaya tesadüf etmek kabil olamıyordu. Mağazalar vardı ki, levhalarında bir tek Türkçe kelimeye rastlanmıyordu. Göz, sağlı sollu, Rus, Rum, Latin, Ermeni harflerinden başka  birşey görmüyordu; kulak bu dillerin sedalarından başka bir ses işitilmiyordu. Necati, birkaç mağazaya girdi çıktı ve hepsinde kendi dilinden başka bir lisan kullanmak mecburiyetinde kaldı. Teneffüs ettiği havada gönül bulandırıcı bir yabancılık kokuyordu…”

Yakup Kadri bu hikayesiyle, dil ile mekan arasındaki ilişkinin önemine dikkat çekiyor. Ortak dilin insan ile mekan arasında nasıl bir bütünleşmeye, farklılaşmasınınnın ise nasıl bir yabancılaşmaya sebep olduğunu gösteriyor. Dilcilerin, ”dil vatandır,” vecizesinin önemine işaret ediyor. Bir yerde diliniz konuşulmuyorsa orada yabancılaşma, mekandan kopma başlıyor. Kendinizi ancak dilinizin konuşulduğu bir mekanda  evinizde/vatanınızda hissedersiniz.

Dün mütareke İstanbul’unda olanlar, bugün demokrasi adı altında  yeniden sahneye sürülüyor. Demokrasi kisvesi altında iki dillilik talep ediliyor. Böylece büyük bir kitle, belli bir mekana bilinçli bir şekilde yabancılaştırılmaya çalışılıyor. İki dilli bir ülke demek, büyük bir kitlenin Yakup Kadri’nin Necati’sinin durumuna düşmesi demektir. Konuşmadığınız, anlamadığınız bir dil, size yabancı gelen tabelaların her tarafı kapladığı böyle bir mekanda, Yakup Kadri’nin kahramanı ne hissettiyse onu hissedersiniz. Yabancılaşma, böyle başlar; önce ortak dili, sonra mekanı kaybedersiniz.