Afşar Sayınqala yazdı: 'İran Türkleri: Unutulmayan Bir Kimlik ve Kültür Mücadelesi'

Ortadoğu’nun tarih sahnesinde bazı milletlerin hikâyeleri, yalnızca siyasi olaylarla değil; dil, kültür ve kimlik mücadelesiyle de yazılır. İran Türklerinin hikâyesi de böyle bir geçmişe sahiptir.

Bugün İran sınırları içinde milyonlarca Türk yaşamaktadır. Azerbaycan Türkleri başta olmak üzere Kaşkaylar, Türkmenler ve diğer Türk toplulukları, milyonlarca yıldır bu coğrafyanın sosyal, kültürel ve siyasi hayatının önemli parçalarından biri olmuştur.

Ancak İran Türklerinin meselesi yalnızca nüfus veya tarih meselesi değildir. Asıl mesele; bir toplumun kendi dilini, kültürünü ve tarihî hafızasını koruma mücadelesidir.

“Tarihten Gelen Derin Bir Bağ” 

Türklerin İran coğrafyasındaki varlığı yeni değildir. Sakalardan( part) Selçuklulara, Safevilerden Afşar’lara, ve onlardan Qacarlara kadar birçok Türk hanedanı İran tarihinin şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.

Özellikle Safevi Devleti’nin kuruluşunda Azerbaycan Türklerinin büyük etkisi olmuştur. Safevi ordusunun temel gücünü oluşturan Kızılbaş toplulukları büyük ölçüde Türk boylarından meydana gelmiş, Azerbaycan Türkçesi uzun dönem boyunca yönetim ve kültür, askeri hayatında önemli bir yer tutmuştur.

Ancak 20. yüzyıla gelindiğinde İran’da yeni bir dönem başlamıştır. Modern ulus-devlet anlayışıyla birlikte merkeziyetçi politikalar güçlenmiş, Fars dili ve kültürü devlet kimliğinin temel unsuru hâline getirilmiştir.

Bu süreçte Türkçe gibi bölgesel diller kamusal alanda geri plana itilmiş, ana dil ve kültürel haklar konusu İran Türkleri açısından önemli bir meseleye dönüşmüştür.

“Dil Meselesi: Kimliğin Hafızası”

Bir millet için dil sadece konuşma aracı değildir. Dil; tarih, edebiyat, gelenek ve toplumsal hafızanın taşıyıcısıdır.

İran Türkleri açısından da Türkçe, geçmişle bugün arasındaki en önemli bağlardan biridir. Bu nedenle ana dilde eğitim, Türkçe yayınların desteklenmesi ve kültürel faaliyetlerin geliştirilmesi talepleri uzun yıllardır gündemde bulunmaktadır.

Bu taleplerin temelinde çoğu zaman ayrılıkçı bir anlayıştan çok, kültürel kimliğin korunması ve eşit vatandaşlık isteği bulunmaktadır.

“Tebriz’den Gelen Tarihî Mesaj”

İran Türklerinin siyasi tarihinde en çok konuşulan olaylardan biri 1945-1946 yıllarında Tebriz merkezli ortaya çıkan Azerbaycan Millî Hükûmeti deneyimidir.

Seyid Cafer Pişeveri liderliğindeki bu hareket, Azerbaycan Türkçesinin eğitimde ve yönetimde kullanılmasını, yerel yönetimlerin güçlendirilmesini savunmuştur.

Ancak bu girişim uzun ömürlü olmamış ve merkezi hükümetin kanlı saldırısıyla sona erdirilmiştir. Bu olay, İran’da kimlik, merkez-çevre ilişkileri ve kültürel haklar tartışmasının önemli dönüm noktalarından biri olarak hafızalarda kalmıştır.

“Bugünün İran Türkleri” 

Bugün İran Türkleri farklı siyasi görüşlere sahip geniş bir topluluktur. Herkes aynı siyasi hedefi paylaşmasa da ortak hassasiyetlerin başında kültürün ve dilin korunması gelmektedir.

Ana dilde eğitim hakkı, Türkçenin kamusal alanda daha fazla kullanılması ve kültürel faaliyetlerin desteklenmesi, günümüzde de tartışılan temel konular arasındadır.

İran’ın geleceği açısından önemli soru şudur: Çok kültürlü bir toplum yapısı içinde Türklerin etnik kimliği nasıl korunacak ve ortak vatandaşlık anlayışı nasıl güçlendirilecektir?

İran Türklerinin mücadelesi, yalnızca geçmişte yaşanmış siyasi olaylardan ibaret değildir. Bu mücadele, Güney Azerbaycan’nın kendi coğrafyasında kendi dilini ve kültürünü, ekonomisini gelecek nesillere olduğu gibi aktarma çabasının bir örneğidir.

İran Türklerinin hikâyesi bize şunu hatırlatıyor: Tarihler değişebilir, yönetimler değişebilir; ancak dil ve kültür, bir milletin hafızasında yaşamaya devam eder.