Sözde Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları (JCAG-ARA)

The so-called Justice Commandos of the Armenian Genocide (JCAG-ARA)

Giriş-Introduction  

1970’li ve 1980’li yıllarda uluslararası siyaset sahnesine çıkan Ermeni terörizmi, Soğuk Savaş’ın gerilimli atmosferinde kendine yer bulmuş ve Türkiye Cumhuriyeti’nin diplomatik misyonlarını hedef alan sistemli bir şiddet dalgası başlatmıştır. Bu dalganın en radikal ve militan aktörlerinden biri olan "Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları veya Ermeni Soykırımı için Adalet Komandoları (ESAK) (Հայկական Ցեղասպanութեան Արդարութեan Մարտիկներ, ՀՑԱՄ) (Justice Commandos of the Armenian Genocide (JCAG)) veya Ermeni Devrimci Ordusu (EDO) (İngilizce: Armenian Revolutionary Army (ARA)), 1975 ve 1987 yılları arasında faaliyet göstermiş sağcı ve aşırı milliyetçi Ermeni gerilla örgütüdür" (Sarı 375; Hyland 61). "ASALA (Ermenistan'ın Kurtuluşu için Ermeni Gizli Ordusu), JCAG (Ermeni Adalet Komandoları), ARA (Ermeni Devrimci Ordusu) adlı terör örgütleri mensuplarının başını çektiği teröristler, 1970’li ve 1980’li yıllarda diplomatlarımızı ve onların ailelerini hedef alan saldırılar düzenlemiştir" (MFA). JCAG, 1975'ten 1987'ye kadar aktif olan, öncelikle Avrupa ve Kuzey Amerika'da Türk temsilcilerine karşı uluslararası bir kampanya yürüten militan bir organizasyondur.

Örgütün temel amaçları, "Türkiye tarafından Ermeni soykırımının tanınması ve Türkiye'nin bir kesim arazisi üzerinde bağımsız Ermenistan'ın kurulması olmuştur. ABD, Fransa, Avusturya, Portekiz, Sırbistan ve Belçika'da Türk diplomatlara karşı saldırılarda bulunmuştur" (ErareN). Bu kanlı sürecin tarihsel başlangıcı, örgütün resmen kurulmasından öncesine dayanmaktadır. "Bu kapsamda, ilk olarak 1973 yılında Los Angeles Başkonsolosumuz Mehmet Baydar ile Konsolosumuz Bahadır Demir bir Ermeni terörist tarafından şehit edilmişlerdir" (MFA). Akabinde "22 Ekim 1975 tarihinde Viyana Büyükelçimiz Daniş Tunalıgil’in şehadeti ile devam eden Ermeni terör örgütleri iltisaklı saldırılar neticesinde 58’i Türk vatandaşı olmak üzere (31’i diplomat ve aile mensubu) 77 kişi hayatını kaybetmiş, çok sayıda kişi yaralanmıştır" (MFA). JCAG, stratejik olarak "ASALA, Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı ülkelerini arkasına alırken, JCAG, Sevr Antlaşması’nı imzalamış Batılı ülkelerden himaye görmüş ve Lozan Barış Antlaşması’nda ortadan kaldırılan Sevr Antlaşması’nın canlandırılmasına yönelik destek aramıştır" (Laçiner 156). Örgüt, 1983'te ARA ismine dönüşmüş, 1986'da "Yunan-Bulgar-Ermeni Cephesi" adını kullanmış ve 1987'de dağılmıştır.

JCAG'ın ortaya çıkışı, diaspora Ermenilerinin radikalleşme sürecinde bir kırılma noktasını temsil eder. 1973 saldırısı bireysel bir eylem gibi görünse de, JCAG bu şiddeti kurumsallaştırarak Batı dünyasında Türkiye aleyhine bir kamuoyu oluşturma stratejisini benimsemiştir. Örgütün Sevr Antlaşması'nı referans alması, meselenin sadece bir "intikam" değil, doğrudan Türkiye'nin toprak bütünlüğüne yönelik siyasi bir saldırı olduğunu kanıtlar niteliktedir.

JCAG‐ARA’nın Kuruluşu ve Teşkilat Yapısı (Establishment and Organizational Structure)

"1975’li yıllarda ilk kurulan Ermeni terör örgütü, 20 Ocak 1975 tarihinde Marksist Hınçak Partisi tarafından kurulan ASALA’dır. Diğer bir Ermeni partisi Taşnaklar, fanatik gençlerini ASALA’ya kaptırma ihtimalinden dolayı Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları‐Ermeni Devrimci Ordusu (JCAG‐ARA) adlı örgütü kurdu. Böylece Taşnak Partisi 1920’li yıllardaki terör eylemlerini yeniden canlandırdı" (Sarı 376; Hyland 61-63). "Ermeni Soykırımı iddiaları konusunda meslektaşları olan ASALA örgütü gibi ESAK, Lübnan İç Savaşı süresinde oluşturulmuştur ve Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnak Partisi-ARF) ile bağlı olduğunu söylemişlerdir" (Gunter 111-112). JCAG ve ARA, 19. yüzyılda kurulan ve Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığı savunan ARF'nin silahlı kanadı olarak kabul edilir.

Örgütün yapısı hiyerarşiktir. "JCAG‐ARA Taşnak komitesinin en üst organı olan Büro adlı bir birimden yönetilmekteydi. Büro görünüşte kolektif liderlik şeklinde olup Kaliforniya’dan, Fransa’dan, İran’dan bir; Lübnan’dan beş üyeden olmak üzere sekiz üyeden oluşmaktadır. Üyeler, kendi aralarından birini başkan seçmekteydi. Lübnan iç savaşına kadar Büro Lübnan’daydı. Daha sonra sırasıyla ABD, Yunanistan ve Fransa Büro’nun merkezi oldu" (Sarı 377; Kürşad 39). "Örgütün üst yönetim organı, Merkez Komitesi’dir. Bu komite Büro ile yerel gruplar ve örgütler arasında bağ kurma görevini üstlendi." Örgütün varlığı, 1976'da Paris'teki ARF genel merkezinde bir üyenin kendi bombasıyla ölmesiyle somutlaşmıştır.

Taşnak Partisi (ARF), JCAG'ı kurarak diasporadaki gençleri kontrol altında tutmayı ve siyasi hedeflerini şiddet yoluyla dünyaya duyurmayı amaçlamıştır. ARF'nin Lübnan'dan yönetilen "Büro" yapısı, örgütün lojistik ağının ne denli geniş olduğunu gösterir. Örgütün Merkez Komitesi vasıtasıyla yerel gruplarla kurduğu bağ, saldırıların neden koordineli ve profesyonel olduğunu, ayrıca hukuk ve mali komitelerle de yakalanan militanlara nasıl sistematik destek verildiğini açıklar.

Fikir Yapısı ve Temel Amaçlar (Ideological Structure and Core Objectives)

"JCAG‐ARA’nın kuruluş amacı 1915 yılında yapıldığını iddia etikleri soykırımının intikamını Türklerden almaktır. JCAG‐ARA’nın hedefleri ise 'Türkiye’nin 1915 soykırımını tanımasını sağlamak ve Türkiye’yi tazminat ödemeye mahkûm etmek; Türkiye’nin 1920 Sevr Antlaşması’nda öngörülen sınırlara dayalı Ermeni topraklarının iadesini temin etmek' olarak açıklanmıştır" (Sarı 377; Milliyet 1982). Örgüt ideolojik olarak Marksist-Leninist olan ASALA'dan keskin bir şekilde ayrılır. "Ancak Marksist ASALA'dan farklı olarak, ESAK yurtdışındaki Ermenilerin Sovyet Ermenistanı ile iş birliğine karşı çıkmıştır" (Gunter 123-124).

"Adalet Komandoları, ASALA gibi Marksist-Leninist olmayıp milliyetçidir" (ErareN). Bu yapı "yabancı devletlerden değil sadece Ermeni diasporasından destek aldığını iddia eder" (ErareN). Örgüt, 14 Temmuz 1983 Brüksel suikastından sonra eylemlerine "Ermeni Devrimci Ordusu (ARA)" adı altında devam etmiş, bu dönemde "yalnızca diplomatik hedeflere saldırılar düzenlemeyi" benimsemiş ve "topyekun imha" taktiğiyle intihar saldırılarını literatüre sokmuştur (Çam 5; Sarı 375). ARF'nin resmi gazeteleri (Asbarez vb.), JCAG bildirilerini yayınlayarak bu "silahlı mücadeleyi" ideolojik olarak meşrulaştırmıştır.

JCAG'ın milliyetçi ve irredentist çizgisi, onu Batı'daki muhafazakar Ermeni gruplar için daha çekici kılmıştır. Sovyet Ermenistanı'na mesafeli durmaları, onların "Birleşik Ermenistan" idealini sadece Türkiye toprakları üzerinden değil, genel bir Ermeni egemenliği perspektifiyle kurguladıklarını gösterir. 1983 sonrası ARA ismine geçiş, stratejik bir yenilenmeden ziyade, Lizbon Baskını gibi "fedai" eylemlerini merkeze alan bir retorik değişikliğidir.

Eylemlerin Tam Kronolojisi ve Üstlenilen Saldırılar (Full Chronology and Claimed Attacks)

JCAG-ARA’nın 1975-1987 yılları arasındaki saldırıları, titizlikle planlanmış profesyonel eylemlerdir. "Eylemlerinde daha çok patlayıcı maddeleri kullanan ASALA’nın aksine JCAG‐ARA ateşli silahları tercih etmiştir" (Sarı 378). Aşağıda örgüt tarafından gerçekleştirilen ve üstlenilen saldırıların tam listesi sunulmaktadır:

1.     22 Ekim 1975, Viyana, Avusturya: Türkiye'nin Avusturya Büyükelçisi Daniş Tunalıgil, ofisinde suikasta kurban gitti. "Büyükelçi Daniş Tunalıgil’e Türkçe olarak 'Büyükelçi siz misiniz?' diye sorduktan sonra Tunalıgil’in 'Evet benim.' cevabını vermesi üzerine silahlarını ateşlediler" (Sarı 379).

2.     24 Ekim 1975, Paris, Fransa: Türkiye'nin Fransa Büyükelçisi İsmail Erez suikasta kurban gitti. Saldırıda arabasının sürücüsü Talip Yener de öldü.

3.     28 Mayıs 1976, Zürih, İsviçre: İki bomba, Garanti Bankası'nın ofisine ve Türkiye Büyükelçiliği Çalışma Ataşesi'ne büyük hasar verdi.

4.     29 Mayıs 1977, İstanbul, Türkiye: Tren istasyonunda ve havaalanında çifte bombalama beş kişiyi öldürdü ve 64 kişiyi yaraladı.

5.     9 Haziran 1977, Roma, İtalya: Türkiye'nin Vatikan Büyükelçisi Taha Carım suikasta kurban gitti.

6.     2 Haziran 1978, Madrid, İspanya: Türkiye'nin İspanya Büyükelçisi Zeki Kuneralp'in aracı saldırıya uğradı. Eşi Necla Kuneralp, emekli Türkiye Büyükelçisi Beşir Balcıoğlu ve şoförleri Antonio Torres öldürüldü.

7.     12 Ekim 1979, Lahey, Hollanda: Büyükelçi Özdemir Benler'in oğlu Ahmet Benler suikasta kurban gitti. Sorumluluğu aynı zamanda ASALA üstlendi.

8.     22 Aralık 1979, Paris, Fransa: Türk turizm ataşesi Yılmaz Çolpan suikasta kurban gitti.

9.     20 Ocak 1980, Madrid, İspanya: Madrid Havaalanında bombalar patladı, on iki kişi yaralandı.

10.  6 Şubat 1980, Bern, İsviçre: Büyükelçi Doğan Türkmen saldırıya uğradı ve hafif yaralandı. Max Hraïr Kilndjian yardım yataklıktan 2 yıl aldı.

11.  17 Nisan 1980, Roma, İtalya: Vatikan Büyükelçisi Vecdi Türel'e ateş açıldı, ağır yaralandı; koruması Tahsin Güvenç yaralandı.

12.  6 Ekim 1980, ABD: Harut Sasunyan, Başkonsolos Kemal Arıkan'ı öldürmeye teşebbüs etti (6 yıl hapis).

13.  12 Ekim 1980, New York, ABD: BM Plaza'daki Türk Merkezi önünde çalıntı araçla bombalama, 5 Amerikalı yaralandı.

14.  12 Ekim 1980, Los Angeles, ABD: Ali Öndemir'e ait Imperial Travel bürosu bombalandı.

15.  17 Aralık 1980, Sidney, Avustralya: Başkonsolos Şarık Arıyak ve koruması Engin Sever motosikletli saldırganlarca şehit edildi.

16.  3 Haziran 1981, Orange, Kaliforniya: Kongre merkezinde bombalı saldırı.

17.  20 Kasım 1981, Los Angeles: Türk konsolosluğu binasında bombalı saldırı.

18.  28 Ocak 1982, Los Angeles: Hampig 'Harry' Sassounian, Kemal Arıkan'ı şehit etti (Ömür boyu hapis).

19.  4 Mayıs 1982, Boston, ABD: Fahri Başkonsolos Orhan Gündüz şehit edildi.

20.  14 Temmuz 1983, Brüksel, Belçika: İdari Ataşe Dursun Aksoy öldürüldü. (JCAG-ARA üstlendi).

21.  27 Temmuz 1983, Lizbon, Portekiz: Türkiye Büyükelçiliği baskını (Lizbon Beşlisi). ARA üstlendi.

22.  23 Kasım 1986, Melbourne, Avustralya: Konsolosluk bombalanması, bir saldırgan öldü. "Yunan-Bulgar-Ermeni Cephesi" adı kullanıldı.

Bu saldırı listesi, Ermeni terörünün sadece bir intikam hareketi değil, küresel ölçekte Türkiye'yi tecrit etme girişimi olduğunu açıkça sergiler. Örgütün Avustralya'dan Hollanda'ya, ABD'den İspanya'ya kadar geniş bir coğrafyada eşzamanlı ve benzer tekniklerle (çoğunlukla ateşli silahlar) eylem yapabilmesi, Taşnak Partisi'nin diaspora üzerindeki hakimiyetini ve lojistik gücünü kanıtlamaktadır. Her bir şehit diplomat, Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası hukuk önündeki varlığına yapılmış bir saldırıdır.

Lojistik, Tehdit Mektupları ve Maddi Kaynaklar (Logistics and Financial Resources)

"JCAG‐ARA’nın maddi kaynaklarının başında başta ABD ve Avrupa ülkeleri olmak üzere diasporadaki Ermenilerden toplanan yardım paraları yer almaktaydı. Taşnaklar yakalanan örgüt elemanlarının kurtarılması için de para toplamışlardır. Mesela Ermeniler, Kemal Arıkan’a suikast düzenleyen ve yakalanan Hampig (Harry) Sasunyan’ın savunması için 250.000 dolar topladılar" (Gunter 127). Örgüt, terörü psikolojik bir savaş olarak kullanmıştır: "Almanya’nın Frankfurt şehrindeki Türk başkonsolosluğuna 'Ermeni Yeraltı Örgütü' imzasıyla bir mektup gönderilerek Viyana ve Paris büyükelçilerinin öldürülmesinden sonra sıranın Rotterdam’a geldiği bildirilmekteydi" (Sarı 380).

"Viyana’da yayınlanan Kronenzeitung gazetesinin yazdığına göre Tunalıgil’i öldüren üç kişi Lübnan’da Filistin komandoları tarafından eğitilmişti. Bu haberini Interpol kaynaklarına dayandıran gazete, Filistin tedhiş örgütlerinden çoğunun Lübnan’da bulunduğunu, ayrıca bu ülkede 150 bin dolaylarında Ermeni’nin yaşadığını hatırlatmaktaydı" (Sarı 380). Tunalıgil ve Erez suikastlarının failleri konusunda tereddütler olsa da; Hyland bu eylemleri JCAG'a yazar. Alper Gazigiray ise Tunalıgil suikastını Nubar Sofuyan ve Kevork Kekiçyan, Erez suikastını ise Varujan Aznavur adlı Taşnak militanlarının gerçekleştirdiğini ifade eder. ARF'nin yasal kolları, suçluları savunmak için devasa kampanyalar yürütmüştür.

Maddi kaynakların şeffaf olmayan yollarla toplanması ve militanların hukuk masraflarının diasporadaki sivil toplum örgütleri kılıfıyla finanse edilmesi, terörün "meşru bir hak arayışı" gibi sunulmasına hizmet etmiştir. Özellikle Mourad Topalian gibi ANCA yöneticilerinin JCAG için silah ve patlayıcı depolamaktan hüküm giymesi, sözde yasal Ermeni kuruluşlarının terör örgütüyle organik bağını tescillemiştir. Bu durum, terörizmin finansmanının sadece devletler tarafından değil, organize diaspora grupları tarafından da sağlandığının acı bir örneğidir.

Sonuç (Conclusion)

Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları (JCAG-ARA), terörizmin milliyetçi ve hiyerarşik bir yapı altında nasıl sistematik bir hal alabileceğinin en karanlık örneğidir. 1975 yılında Daniş Tunalıgil ile başlayan cinayet serisi, 1980’li yıllarda ARA kimliğiyle intihar saldırılarına evrilmiş ve dünya diplomasisini kana bulamıştır. "JCAG‐ARA’nın 1985’li yıllarda etkinliğinin azalmasında 27 Temmuz 1983 tarihinde gerçekleştirilen Lizbon Baskını’nın Ermeni kamuoyunda tam bir başarısızlık olarak görülmesinin etkisi oldukça fazladır" (Sarı 379; Kürşad 42). Örgüt, her ne kadar faaliyetlerini "kapattığını açıkladı" (Sarı 380) dese de, arkasında 31’i diplomat ve aile mensubu olmak üzere 77 can kaybı bırakmıştır. Toplam ölü sayısı bazı kaynaklarda 25 ana hedef olarak geçse de sivil kayıplarla bu sayı artmaktadır.

Terörün bir "adalet" aracı olarak sunulması bizzat adaletin kendisine yapılmış bir hakarettir. Şehitlerimizin anısı, bu terör dalgasına karşı verilen haklı ve onurlu mücadelenin temelini oluşturmaya devam etmektedir. JCAG-ARA vakası, etnik radikalizmin bir toplumun hak arama iddiasını nasıl karanlık bir cinayet şebekesine dönüştürebileceğini gösteren tarihsel bir ibret vesikasıdır. Mehmet Baydar'dan Dursun Aksoy'a kadar uzanan şehadet zinciri, bu terör örgütünü besleyen ideolojik körlüğün bir sonucudur. Bugün hala diasporada bu katillerin "kahraman" olarak anılması, terörle mücadelenin sadece sahada değil, tarihsel ve kültürel bilinç düzeyinde de devam etmesi gerektiğini göstermektedir.

Şehitlerimizin aziz hatırası, bu terör odağına karşı yürütülen haklı davanın temel taşıdır. Örgüt 1983'ten sonra etkisini yitirse de, yarattığı diplomatik tahribat ve insani acılar tarihin tozlu sayfalarında değil, Türkiye'nin kolektif hafızasında canlılığını korumaktadır. JCAG'ın Sevr idealini terörle canlandırma girişimi, Türkiye Cumhuriyeti'nin kararlı duruşu ve diplomatlarının canı pahasına verdiği mücadele ile boşa çıkarılmıştır. Bu örgütün mirası, uluslararası toplumun terörizme karşı her zaman uyanık ve tavizsiz olması gerektiğini hatırlatan kanlı bir derstir.

Adalet Komandoları'nın eylemleri, sadece Türk diplomatlarını değil, saldırıların gerçekleştiği ülkelerin egemenlik haklarını ve sivil halkın güvenliğini de hiçe saymıştır. Sidney saldırısında olduğu gibi polis ve korumaların, Madrid saldırısında olduğu gibi masum aile üyelerinin katledilmesi, terörün hiçbir ahlaki sınır tanımadığını kanıtlar. Bu saldırıların arkasındaki siyasi irade olan Taşnak Partisi ve onun diaspora uzantıları, tarihin bu utanç sayfasından sorumludur. Şehitlerimizin ruhu şad olsun; onların mücadelesi Türkiye'nin tam bağımsızlık ve barış idealinin meşalesi olmaya devam edecektir.

Kaynakça-Bibliography

 

Bakar, Bülent. Ermeni Tehciri. Atatürk Araştırma Merkezi, 2009.

Çam, Mehmet Mert. "Ermeni Terör Örgütleri ve ASALA." Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Bilgi Notu no. 6, ss. 5-17.

ErareN. "Ermeni Terör Örgütü: Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları (JCAG)." Bilgi Bankası, 2026.

Gazigiray, A. Alper. Osmanlılardan Günümüze Kadar Vesikalarla Ermeni Terörünün Kaynakları. Gözen Kitabevi, 1982.

Genelkurmay Başkanlığı. Ermeni Komitelerinin Amaçları ve İhtilal Hareketleri. Genelkurmay Basımevi, 2003.

Gunter, Michael M. "Contemporary Aspect of Armenian Terrorism." Symposium on International Terrorism, Ankara University Press, 1984, ss. 103-147.

Gunter, Michael M. Pursuing the Just Cause of Their People: A Study of Contemporary Armenian Terrorism. Greenwood Press, 1986.

Gürün, Kamuran. Ermeni Dosyası. TTK Yayınları, 1983.

Halaçoğlu, Yusuf. Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914‐1918). TTK Yayınları, 2001.

Hyland, Francis P. Armenian Terrorism: The Past, the Present, the Prospects. Westview Press, 1991.

Karakoç, Ercan. Geçmişten Günümüze Ermeni Komiteleri ve Terörü. IQ Yayınları, 2009.

Kürşad, Cengiz. "Ermeni Terörü." Osmanlı Yıldız Arşivi Tasnifi, editör E. Z. Ökte, c. 1, Tarih Araştırmaları ve Dokümantasyon Merkez Kurma ve Geliştirme Vakfı, 1989, ss. 3-58.

Laçiner, Sedat. Ermeni Sorunu, Diaspora ve Türk Dış Politikası. USAK, 2008.

Laçiner, Sedat. Türkler ve Ermeniler: Bir Uluslararası İlişkiler Çalışması. USAK, 2005.

Laqueur, Walter. A History of Terrorism. Transaction Publishers, 2001.

Lowry, Heath W. "Nineteenth and Twentieth Century Armenian Terrorism: Threads of Continuity." Symposium on International Terrorism, 1984, ss. 71-83.

Lütem, Ömer Engin. "Ermeni Terörü." Avrasya Dosyası, c. 12, no. 3, 2006, ss. 21-74.

Sarı, Mustafa. "Ermeni Terör Örgütü JCAG‐ARA ve Faaliyetleri (1975‐1986)." Tarihin Peşinde, no. 14, 2015, ss. 375‐405.

Şimşir, Bilal. Şehit Diplomatlarımız. c. 1-2, Bilgi Yayınevi, 2000.

Süslü, Azmi. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 1990.

T.C. Dışişleri Bakanlığı (MFA). "18 Mart Şehitler Günü’nde Dışişleri Şehitliğinde Düzenlenecek Tören Hk. Bilgi Notu." 2026.

Taşdemir, Fatma. Uluslararası Terörizme Karşı Devletlerin Kuvvete Başvurma Yetkisi. USAK, 2006.

Uras, Esat. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. Belge Yayınları, 1987.

Yavuz, Fikrettin. Osmanlı Devleti Dış Politikasında Ermeni Sorunu. Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2009.