Kağan Kutsaldı, Padişah Ulu'ydu. Ya Cumhurbaşkanı?

Devlet başkanlığı makamı gerçekten ne kadar yücedir?

Öyle yücedir ki eski Türklerde adına Kağan, Hakan, Han denirdi. Tanrı'nın verdiğine inanılan kut ile tahta otururdu. Devletin başında bulunur, milleti korur, töreyi yaşatır, ülkeyi yönetirdi. Fakat küçük bir ayrıntı vardı:

Kağan da hata yapabilirdi.

Hatta Türklerin kendi devlet hafızası bunu açıkça söylemiştir.

Orhun Yazıtları'na bakarsanız kötü kağanlardan, bilgisiz kağanlardan, devletin ve milletin başına bela olan yöneticilerden söz edildiğini görürsünüz. Modern siyaset bilimcilerinin "lider eleştirisi" dediği şeyi, bin üç yüz yıl önce taşlara kazımışlardır. 

Demek ki mesele "Kağan'a laf söylenir mi?" değilmiş.

Kağan Kutsaldı,

Padişah Ulu'ydu,

Asıl mesele:

Kağan, kağanlığını nasıl kullanıyor?

Çünkü Türk devlet düşüncesinde kut, hükümdara sınırsız bir "ne yaparsam yapayım haklıyım" ruhsatı vermiyordu. Kut ile birlikte töre vardı. Hükümdarın meşruiyeti töreyle ve devletin-milletin bekasıyla bağlantılıydı. 

Yani eski Türk mantığıyla söylersek:

"Ben Kağan'ım, dolayısıyla ne söylersem doğrudur."

gibi bir denklem kurmak pek kolay değildi.

Tam tersine:

"Kağan'sın; o hâlde daha fazla sorumluluğun var."

denebilirdi.

Ne tuhaf değil mi?

Bugün devlet başkanlığı makamının kutsallığını savunurken bazen eski Türk devlet geleneğine başvuruyoruz.

Ama eski Türklerin yöneticiden beklediği adaleti, bilgeliği, töreye bağlılığı ve millete hizmeti unutuyoruz.

Makama saygıyı hatırlıyoruz.

Makamın sorumluluğunu unutuyoruz.

Padişah Hazretleri Hiç Yanılmaz mıydı?

Sonra Türkler İslamiyet'le tanıştı.

Kağan gitti, padişah geldi.

Han devam etti.

Sultan eklendi.

Hünkâr oldu.

Padişah oldu.

Ve Osmanlı'da hükümdar öyle sıradan bir vatandaş değildi.

Devletin zirvesindeydi.

Ferman onun adına çıkıyor, ordu onun adına savaşıyor, devlet onun adına hükmediyordu.

Peki padişahın bütün bunlardan sonra bir özelliği daha mı vardı?

Yanılmazlık?

Hayır.

Tarih bunun da böyle olmadığını gösteriyor.

Çünkü Osmanlı tarihi padişahların yalnızca övüldüğü bir tarih değildir.

Padişahlar tahttan indirilmiş, eleştirilmiş, isyanlarla karşılaşmış, öldürülmüş, tahttan uzaklaştırılmış, kardeşleriyle mücadele etmiş, anneleri ve saray çevreleriyle iktidar kavgasına girmiştir.

Bazılarının adı tarih kitaplarına "büyük hükümdar" diye geçmiştir.

Bazılarınınki ise "keşke biraz daha iyi yönetebilseydi" diye.

Demek ki padişahlık makamı yüceydi ama padişahın kendisi kusursuz değildi.

Bu ayrımı yapmazsak tarih değil, methiye yazmaya başlarız.

Halife Olunca İşler Değişiyor mu?

Peki ya halife?

O daha da ciddi.

Çünkü artık yalnızca devlet başkanı değil, İslam dünyasının siyasi-dinî otoritesini temsil eden bir makamdan söz ediyoruz.

Fakat burada da ilginç bir durum var:

İslam siyaset düşüncesi hükümdarı melek olarak tarif etmez.

Tam tersine adalet, ehliyet, bilgi ve yeterlilik gibi şartlardan söz eder.

Yani makam yükseldikçe sorumluluk da yükselir.

Halife adaletsiz davranırsa "Ama halife!" deyip adaletsizliği adalet hâline getiremezsiniz.

Padişah yanlış yaparsa "Ama padişah!" diyerek yanlışı doğruya çeviremezsiniz.

Kağan töreyi bozarsa "Ama kut sahibi!" diyerek töreyi ortadan kaldıramazsınız.

Çünkü devlet makamının büyüklüğü, makam sahibinin her davranışını doğru hâle getirmez.

Tam tersine:

Makam ne kadar büyükse, hesap verme ve doğru davranma sorumluluğu da o kadar büyüktür.

Ve Sonunda Cumhuriyet Geldi

Sonra bir gün padişahlık kaldırıldı.

Halifelik kaldırıldı.

Hanedan dönemi sona erdi.

Ve Cumhuriyet geldi.

Kağan yok.

Sultan yok.

Padişah yok.

Halife yok.

Onun yerine:

Cumhurbaşkanı var.

Buraya kadar sorun yok.

Makam mı Yüce, Makam Sahibi mi?

İşte meselenin düğümü burada.

Bir makam elbette yüce olabilir.

Cumhurbaşkanlığı makamı devletin başını temsil eder.

Padişahlık makamı kendi döneminde devletin başını temsil ediyordu.

Kağanlık makamı Türk devlet düzeninin merkezindeydi.

Halifelik İslam siyasi düşüncesinde büyük bir tarihî anlam taşıyordu.

Fakat bundan şu sonuç çıkmaz:

Makam sahibi kusursuzdur.

Çünkü makam başka şeydir, insan başka.

Kağan başka, kağanın kişiliği başka.

Padişah başka, padişahın şahsı başka.

Cumhurbaşkanlığı başka, Cumhurbaşkanı başka.

Devlet başka, hükümet başka.

Hükümet başka, hükümet başkanı başka.

Millet başka, iktidar başka.

Bunları birbirine yapıştırdığınız anda ortaya garip bir siyasal denklem çıkar:

"Devlet başkanını eleştirdin = devleti eleştirdin."

"Hükümeti eleştirdin = millete karşı çıktın."

"Padişahı eleştirdin = devlete hakaret ettin."

Bu mantık tarihte de vardı.

Fakat modern hukuk devletinin temel amacı tam da bu özdeşliği kırmaktır.

Türklerin İlginç Bir Çelişkisi

Türk devlet geleneğinin bize öğrettiği şey aslında çok ilginçtir.

Kağan devletin başıdır.

Ama törenin üstünde değildir.

Padişah devletin başıdır.

Ama tarih onun her kararını doğru kabul etmez.

Halife büyük bir makamdır.

Ama halife de insanıdır.

Cumhurbaşkanı devletin başıdır.

Ama Cumhurbaşkanı da Anayasa'ya tabidir.

Öyleyse tarih boyunca değişen unvanlara rağmen değişmeyen bir ilke vardır:

Devlet başkanı güçlüdür; fakat gücünün amacı kendisini yüceltmek değil, devleti yönetmektir.

Eski Türk araştırmalarında da kağanın devletini koruma, millete hizmet etme ve töreyi sürdürme görevleri özellikle vurgulanmaktadır. 

Bu yüzden belki de eski Türklerin bugünkü siyasetçilerimize vereceği en güzel ders şudur:

"Sana kut verildi diye her söylediğin doğru olmaz."

Bugünkü Türkçeyle:

"Makama oturdun diye yanılmaz olmadın."

Peki Hakaret Edilebilir mi?

Burada cevap biraz can sıkıcı derecede basit:

Hayır, hakaret etmekle eleştirmek aynı şey değildir.

Ama bunun yanında:

Eleştirmekle övmek de aynı şey değildir.

Bir vatandaş devlet başkanının kararını yanlış bulabilir.

Yönetimini başarısız bulabilir.

Adalet anlayışını eleştirebilir.

Ekonomi politikasını yerden yere vurabilir.

Hatta siyasi mizah yapabilir.

Bunlar demokratik hayatın parçasıdır.

Devlet başkanının makamını korumak başka, devlet başkanını eleştiriden muaf tutmak başka şeydir.

Birincisi devlet düzeninin gereğidir.

İkincisi demokratik düzen açısından ciddi bir sorun yaratabilir.

Bin üç yüz yıl önce

Bin üç yüz yıl önce Bilge Kağan'ın dönemini anlatan taşlara kötü ve bilgisiz kağanların devleti nasıl zayıflattığı yazılabiliyordu.

Bugün ise bazen devlet başkanına yöneltilen en küçük sert eleştirinin bile "makama saygısızlık" olduğu düşünülüyor.

Oysa o taşlar hâlâ orada.

Ve taşların söylediği şey kabaca şu:

İyi yönetmezsen devlet zayıflar.

Milleti gözetmezsen devlet zayıflar.

Töreyi bozarsan devlet zayıflar.

Bilgisiz yöneticiler başa geçerse devlet zayıflar.

Yani Türk devlet geleneğinin en eski siyasi metinlerinden biri bize "Kağan'ı asla eleştirmeyin" demiyor.

Tam tersine, hükümdarın nasıl olması gerektiğini anlatıyor.

Kağanı eleştirmemeyi öğütlediğini sandığımız tarih, aslında kağanın nasıl olması gerektiğini anlatıyor.

Makamı Yüceltmenin En İyi Yolu

Devlet başkanlığı makamını gerçekten yüceltmek istiyorsak, onu ulaşılmaz bir taht hâline getirmemiz gerekmiyor.

Tam tersine.

Makamı yücelten şey:

adalettir.

liyakatdir.

hukuka bağlılıktır.

millete hizmettir.

eleştiriye tahammüldür.

hesap verebilirliktir.

Ve en önemlisi:

Makam sahibinin, makamdan daha büyük olmadığını bilmesidir.

Çünkü tarih bize şunu defalarca göstermiştir:

Kağanlar öldü.

Hanlar öldü.

Sultanlar öldü.

Padişahlar öldü.

Halifeler öldü.

Cumhurbaşkanları değişti.

Ama devlet kaldı.

Millet kaldı.

Son Söz

O hâlde mesele "Cumhurbaşkanına hakaret edilir mi?" sorusundan biraz daha büyüktür.

Asıl soru şudur:

Bir devlet başkanının makamını yüceltmek için, o makamda oturan kişiyi eleştirilemez hâle getirmek gerekir mi?

Türk tarihine bakarsak cevap pek öyle görünmüyor.

Çünkü Kağan'ın büyüklüğü, kendisine kimsenin söz söyleyememesinden değil; milletini yaşatmasından geliyordu.

Padişahın büyüklüğü, herkesin önünde eğilmesinden değil; devleti yönetme kudretinden geliyordu.

Halifenin büyüklüğü, eleştirilememesinden değil; adaletle hükmetmesi beklentisinden geliyordu.

Cumhurbaşkanlığının büyüklüğü de Cumhurbaşkanının şahsının dokunulmaz bir kutsallığa sahip olmasından değil;

Cumhuriyeti, Anayasa'yı ve devleti temsil eden anayasal bir makam olmasından kaynaklanır.

Bu nedenle belki de en doğru cümle şudur:

Makam yücedir; makam sahibi insan.

Devlet kalıcıdır; yöneticiler geçici.

Makam saygıyı hak eder; kişi ise saygısını davranışlarıyla kazanır.