Köşe Yazısı

Gözler İran'da Olacak 

Adnan Hazır
Adnan Hazır
5 dk Sesli Dinle 1

İran, Orta Doğu’nun jeopolitik açıdan en kritik ülkelerinden biridir. Zengin enerji kaynakları, stratejik coğrafi konumu, nüfus yapısı ve bölgesel etkisi açısından küresel ve bölgesel aktörlerin ilgisini çeken bir sahnedir. 1979 İslam Devrimi’nden bu yana ülke, teokratik rejim ile modernleşme, uluslararası baskılar ve iç dinamikler arasında sürekli bir gerilim yaşamaktadır. İran’ın parçalanma olasılığını ve rejim değişikliğine götüren iç ve dış dinamikleri incelemek gerekir.

İran’ın Sosyal ve Etnik Yapısı:

İran, tek bir etnik kimliğe sahip bir monolitik devlet değildir. Ülke içinde farklı etnik ve mezhepsel topluluklar bulunmaktadır:

Farslar (62%) yönetici çoğunluk ve elit tabanı

Azeriler (17%) kuzeybatıda yoğunlaşmıştır.

Kürtler (8 %) batı bölgelerinde yer alır.

Lur, Beluç, Arap ve diğer gruplar (13%)

Bu çeşitlilik, özellikle ekonomik stres, kimlik arayışları ve merkezi otoriteye güvensizlik arttığında ayrılıkçı veya özerklik taleplerine zemin yaratabilir. Beluç ve Kürt bölgelerindeki gruplar zaman zaman merkezi yönetimle gerilimler yaşamıştır.

Etnik ve mezhepsel farklılıklar, İran’ın istikrar analizinde en kritik değişkenlerden biridir; çünkü tarihsel olarak otoriter merkezlerin zayıflığında bölgesel talepler çok daha görünür olur.

Ekonomik Kriz ve Yönetilemez Büyüme Sorunları:

İran ekonomisi, petrol ve gaz gelirlerine yüksek oranda bağlıdır. Bu bağımlılık, petrol fiyatlarındaki dalgalanmalara ve uluslararası yaptırımlara karşı kırılganlığı artırır. 2018 sonrası ABD yaptırımları, Tahran’ın dış ticaretini ve döviz rezervlerini ciddi şekilde baskı altına almıştır. Enflasyon, genç işsizlik oranı ve gelir eşitsizliği son yıllarda belirgin şekilde yükselmiştir.

Sonuç: Ekonomik çözülme, sosyal hoşnutsuzlukları ve rejim karşıtlığını tetikleyen başlıca faktördür.

Genç Nüfus ve Toplumsal Talepler:

İran nüfusunun ortanca yaşı 32 civarındadır. Genç nüfus, internet erişimi ve küresel kültüre maruz kalma ile daha fazla ekonomik fırsat ve siyasi özgürlük talep etmektedir. Bu durum, geleneksel otorite ile modern talepler arasında keskin bir çatışma doğuruyor.

Kritik Nokta: Gençlerin rejim ile beklentileri arasındaki makasın genişlemesi, protesto ve sivil itaatsizlik dinamiklerini güçlendirdi. Bugünde bu durum toplumda olaylar olarak yeniden ortaya çıkmıştır. 

Rejim Direnci ve Baskı Mekanizmaları:

İran rejimi, güçlü bir güvenlik aygıtı, devrim muhafızları (IRGC), Basij milisleri ve sıkı medya kontrolü ile bilinir. Bu kurumlar, protestoları sert bir şekilde bastırma kapasitesine sahiptir. Dolayısıyla, rejim karşıtı hareketlerin sistemik olarak örgütlenmesi zorlaşmakta, liderlik ve koordinasyon eksiklikleri ortaya çıkmaktadır.

Değerlendirme: Merkezî güç hâlâ dayanıklıdır ancak bu dayanıklılık, sürdürülebilir reformlar olmadan uzun vadede kırılganlığa dönüşebilir.

Bölgesel ve Uluslararası Etkenler:

İran devleti, Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen’de önemli askeri ve siyasi aktörlerle bağlantılıdır. Bu etki alanının korunması, Tahran’ın dış politik önceliğidir ve bölgesel aktörlerle olan çatışmaları tetiklemektedir. ABD, İsrail ve bazı Arap devletleri İran’ın bölgesel etkisini sınırlandırmak için stratejik baskı uygulamaktadır. Son gelişmelerde İran'ın bölgesel etkinliği azalmıştır. Vekil güçleri ağır darbeler almıştır. İran, İsrail +Amerika saldırısı ile ciddi bir tahribat almış. Saldırılarin devam etmesi ise muhtemeldir. Buda rejime yönelik protestolar ve kalkışmalar için potansiyel bir zemin oluşturmaktadır.

Jeopolitik Paradoks: Rejim, dış tehdidi meşruiyetini sürdürmek için kullanırken aynı tehditler ekonomik izolasyon ve iç gerilimleri artırmaktadır.

Rejim Değişikliği  ile ilgili neler olabilir: 

Aşağıda İran’da rejim değişikliği veya parçalanma olasılığını etkileyen bazı temel ihtimalleri şu şekilde değerlendirebiliriz. 

A. Reform Yoluyla Evrimsel Değişim

Reformcularla muhafazakârlar arasında pazarlık

Kademeli liberalizasyon ve Ekonomik teşvikler

Olasılık: yuksek

Avantaj: Kaos riski düşük

Kritik Engel: 

Güç odaklarının reformu kabulü

B. Barışçıl Kitle Hareketi ve Sivil Toplum Baskısı

Genç nüfusun ve işçi sınıfının örgütlenmesi

Sosyal medya ve uluslararası dayanışma

Olasılık: Düşük-Orta

Neden: Rejim baskı aygıtları güçlü, liderlik boşluğu var

C. Şiddetli İç Çatışma ve Parçalanma

Etnik bölgesel ayaklanmalar

Merkezi otoritenin aşırı zayıflaması

Olasılık: Düşük

Koşullar: Büyük ekonomik çöküş + dış müdahale + koordineli ayrılıkçı hareketler

D. Dış Müdahale ve Rejim Çöküşü

Diplomatik baskı, 

Ekonomik yaptırımlar

Gizli operasyonlar

Olasılık: Düşük

Risk: Bölgesel savaş, insani kriz derinleşir

Parçalanma Olasılığını degerlendirmek gerekirse şunları söyleyebilirim. Toplumsal, ekonomik ve siyasi göstergeler analiz edildiğinde:

Tam parçalanma olasılığı düşüktür.

Merkezi askeri ve güvenlik aygıtının direnci yüksektir.

Etnik gruplar arasında koordinasyon azdır.

Bölgesel özerklik talepleri belirebilir.

Özellikle Beluçistan veya Kürt bölgelerinde özerklik talepleri güçlenebilir.

İlk etapta, Rejim değişikliği daha muhtemel olabilir ancak bu da kontrolsüz bir çöküş yerine yavaş ve kademeli bir dönüşümle gerçekleşmesi olasıdır.

İran birlik ve beraberliğini korumak için neler yapabilir:

İç reformların hızlandırılması

Ekonomik liberalizasyon ve siyasi özgürlüklerin artırılması.

Genç nüfusla diyalog: Beklentileri karşılayacak istihdam projeleri ve sosyal politikalar.

Etnik topluluklarla uyum stratejisi: 

Kültürel kimlikleri tanıyan yerel yönetim modellemeleri.

Bölgesel diplomasi: Komşularla çatışma riskini minimuma indiren stratejiler.

Sonuç olarak şunu ifade edebilirim:

İran’ın mevcut yapısı ve direnç mekanizmaları göz önüne alındığında, aniden yıkılan bir rejim ya da parçalanmış bir devlet senaryosu gerçekçi değildir. Bunun yerine, kademeli dönüşüm, reform baskısı ve sosyal dinamiklerin karmaşık etkileşimi önümüzdeki dönemin belirleyicisi olacaktır. Rejim değişikliği olasılığı vardır, ancak bu büyük ihtimalle kontrollü evrimsel süreçlerle gerçekleşecektir. Bu İran parcalanmaz anlamına gelmez. Bazı gelişmeler ve toplumsal olaylar önceden kestirilemez. İran, Fars, Türk, Kürt ve Arap olmak üzere 4 ayrı yapı veya devlet olarak oluşabilir. Küresel emperyalizm ve Siyonizm Türkler, farslar, Araplar üzerinde oyunlarını sürdürmeye devam edecektir. Bunu Kürtler, vekil terör örgütleri eliyle yapmakta ve yapmaya da devam edecektir.

İran'da 30 milyon üzeri Soydaşımız yaşamaktadır. İran tarih boyunca bize samimi bir dostluk göstermemiştir. Turan ülküsü yolunda bugün ve yarın  her Türk bu birliğin parçasıdır. Doğu Türkistan ve İran'da yaşayan Türkler bu parçanın en önemli unsurlarıdır. Bu büyük ülkü emperyalizm değil tarihin hakikatidir. 

Bu Yazıyı Paylaş