Güven Bittiğinde Ekonomi Durur: Bir Çöküşün ve Çıkışın Anatomisi

​Piyasa dediğimiz olgu yalnızca rakamlardan, grafiklerden veya faiz oranlarından ibaret değildir. Piyasaların görünmeyen ama en güçlü yakıtı güvendir. Türkiye bugün tam da bu temel yakıtın tamamen tükendiği, çarkların sadece sürtünme kuvvetiyle dönmeye çalıştığı derin bir kurumsal krizin içinde.

​"Türkiye'ye güven nasıl geri gelir?" sorusuna yanıt aramadan önce, içinde bulunduğumuz tablonun teşhisini doğru koymak gerekiyor: Bugün yaşadığımız kriz, sadece yanlış faiz politikalarının veya geçici makroekonomik dengesizliklerin ürünü değil; yasama, yürütme ve yargının aynı anda şaibe altında kaldığı bir kurumsal çöküş krizidir.

​Kurumsuzlaştırılan Bir Ülke ve Dünyadan Örnekler

​Geçmişte kriz yaşayan veya skandallarla sarsılan ülkeler, bu krizleri tek bir mekanizmayla aştı: Bağımsız işleyen kurumlar.

​Güney Kore Örneği: Ülkeyi sarsan devasa yolsuzluk skandallarında belirleyici olan, anayasa mahkemesinin ve yargının bağımsızlığıydı. Cumhurbaşkanı görevden alındı, soruşturmalar kararlılıkla yürütüldü. Kurumlara duyulan güven, sistemin kendini temizlemesini sağladı.

​Türkiye 2001 Kriz: 2001 bankacılık krizinde IMF programı ve uluslararası denetim mekanizmaları yabancı yatırımcı için bir güvence oluşturdu. Siyasi tablo değişti, yeni kadrolar ve bağımsız kurullar (BDDK gibi) güvenin çıpası oldu.

​Bugün geldiğimiz noktada ise durum 2001'den çok daha karmaşık. Günümüzde sadece bir IMF programı ya da teknik bir ekonomi paketi güveni geri getirmeye yetmez. Çünkü uluslararası yatırımcı veya yerli sermaye şunu bilir: IMF ekonomide rasyonel bir çerçeve çizebilir ancak yargının adil işleyeceğine, mülkiyet hakkının korunacağına kefil olamaz.

​Milletvekillerinin, yargı mensuplarının, bürokratların adının geçtiği, batan fonların reel sektörü kilitlediği bir ortamda; güvenilirliğini koruyabilmiş ve diğerlerini denetleme yetkisine sahip tek bir kurum dahi kalmamışsa, sistem kendi kendini tamir edemez.

​Göstermelik Adımlar ve Reel Sektör Faturası

​Hükümetin mevcut yaklaşımı, derin bir yapısal sorunu pansuman tedbirlerle geçiştirmekten ibaret. Emekliye verilen üç beş bin lira, asgari ücrete yapılan dönemsel zamlar ya da polisin rant zincirlerine yaptığı göstermelik operasyonlar toplumdaki güven krizini yatıştırmıyor.

​Üstelik kriz artık sadece borsa ve fon piyasalarıyla sınırlı değil; reel sektörün kalbine sıçramış durumda. Meclis koridorlarında konuşulan üç binden fazla reel sektör firmasının kilitlenen paraları, alacak-borç zincirinde patlamaya hazır bir bomba gibi bekliyor. Gıda fiyatlarındaki tırmanış ve işsizlik artarken, ekonomi belirli rantiye gruplarının ve imtiyazlı yapıların elinde sıkışıp kalmış vaziyette.

​Çıkış Nerede?

​Güvenin sıfırlandığı, hükümetin ve kurumların inandırıcılığını tamamen yitirdiği bir vasatta güveni yeniden inşa etmenin ilk ve kaçınılmaz adımı siyasi değişimdir.

​Erken Seçim ve Yeni Bir Siyasi Meşruiyet: Mevcut kadrolarla ve yıpranmış mekanizmalarla piyasalara veya dış dünyaya güven vermek imkânsızdır. Sandık, kurumsal güvenin yeniden inşası için zorunlu bir ilk adımdır.

​Yargı Bağımsızlığının Yeniden İnşası: Yeni bir yönetimin ilk işi, toplumun ve uluslararası camianın saygı duyacağı, tarafsız ve ehil kadroları yargının başına getirmek olmalıdır. Hukuk güvenliği sağlanmadan tek bir dolar yatırım gelmez.

​Bağımsız Denetim ve Şeffaf Bürokrasi: Bakanlıklar ve devlet kurumları arasında şeffaf, hesap verebilir ve bağımsız denetim mekanizmaları kurulmalıdır. Devlette "dokunulmaz" rantiye gruplarının varlığına son verilmelidir.

​Yapısal ve Tarımsal Reformlar: Polisiye tedbirlerle fiyat düşürme yanılsamasından vazgeçilip, özellikle gıda ve temel arz zincirlerini koruyacak yapısal reformlar derhal hayata geçirilmelidir.

​Önümüzdeki süreç oldukça zorlu ve sancılı olacak. Ancak kabul etmek gerekir ki; Türkiye'nin sorunu kaynağın olmaması değil, güvenin olmamasıdır. Güveni kaybeden bir yönetimin ekonomiyi toparlaması mümkün değildir; değişimin başlamadığı her gün, faturayı ağırlaştırmaktan başka bir işe yaramayacaktır.