Komünizm Karşıtlığının Gölgesinde Unutulan Bir Gerçek
Türk Kimliklerinin Doğuşu ve Lenin Dönemi
Çarlık Rusyası, ırkçı ve merkezci yapısıyla farklı halkları ve kimlikleri yok sayan bir imparatorluktu. Özellikle Türk toplulukları açısından bu dönem, siyasal varlığın silikleştiği, kültürel kimliğin bastırıldığı ve tarih sahnesinden adım adım itildiği bir süreç olarak hatırlanır. Ancak 1917 Komünist Devrimi’nden sonra bu tablo köklü biçimde değişmiştir.
Komünizm karşıtlığı, her zaman ideolojinin teorik temellerinin bilinmesinden kaynaklanmamıştır. Özellikle Türkiye bağlamında bu karşıtlık, büyük ölçüde Amerika Birleşik Devletleri’nin Türkiye’deki siyasi ve stratejik çıkarlarının korunması çerçevesinde şekillenmiştir. Soğuk Savaş döneminde komünizm, çoğu zaman ideolojik bir analizle değil; jeopolitik dengelerin dayattığı bir “tehdit algısı” üzerinden değerlendirilmiştir.
Bu nedenle Sovyet deneyimi, Türkiye’de çoğunlukla tek boyutlu bir anlatıyla ele alınmış; tarihsel gerçeklikler yerine korku dili hâkim olmuştur. Oysa Sovyet rejiminin özellikle Lenin dönemi, halkların kimlik kazanması ve siyasal varlıklarının tanınması açısından farklı ve dikkatle incelenmesi gereken bir evreyi temsil eder.
Sovyetler Birliği’nin kuruluş sürecinde uygulanan milliyetler politikası çerçevesinde; Orta Asya ve Sibirya coğrafyasında yaşayan pek çok Türk halkı ilk kez siyasal ve kültürel kimliğine kavuşmuştur. Türk cumhuriyetlerinin sınırlarının belirlenmesi, bu halkların “adı olan”, “haritası olan” ve “kurumsal statüsü bulunan” topluluklar haline gelmesini sağlamıştır.
Bu süreçte Kırım, Altay, Hakas, Şorya, Tuva ve Yakut gibi birçok Türk topluluğu, özerk cumhuriyet ya da özerk bölge statüsü elde etmiştir. Bugün bağımsız ya da özerk statüye sahip beş Türk cumhuriyetinin tarihsel temelleri de bu dönemde atılmıştır.
Oysa bu halklar, Çarlık Rusyası döneminde büyük ölçüde kimliklerini yitirmiş, siyasal ve kültürel varlıkları neredeyse yok sayılmış durumdaydı. Dil, tarih ve aidiyet bilinci sistematik biçimde bastırılmış; Türk kimliği imparatorluk içinde eritilmeye çalışılmıştı.
Lenin’in milliyetler politikası, bu açıdan bakıldığında, ezilen ve yok sayılan halkların tanınması bakımından belirleyici bir rol oynamıştır. Elbette bu politika kusursuz değildi; sonraki dönemlerde özellikle Stalin yönetimi altında ciddi baskılar ve asimilasyon uygulamaları yaşanmıştır. Ancak bu gerçek, Lenin döneminde atılan kimlik tanıma adımlarını bütünüyle yok saymayı da haklı kılmaz.
Dolayısıyla komünizm; sakıncalı, eleştiriye açık ve tarihsel olarak ağır bedeller doğurmuş yönleri bulunmakla birlikte, bazı bağlamlarda ezilen halkların kimlik kazanmasına katkı sağlamış bir sistem olarak da değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme bir ideolojik savunma değil, tarihsel bir tespittir.
Bu kimlik kazanım sürecinde Türk cumhuriyetlerinin özel bir yeri vardır. Tarihsel bir muhasebe yapıldığında, Türk dünyasının önemli bir bölümünün Lenin dönemindeki milliyetler politikasına belirli ölçüde bir kimlik borcu bulunduğunu söylemek, ideolojik bir tercih değil; tarihsel bir gerçekliğin ifadesidir.
Tarihi, sloganlarla değil; bağlamıyla, dönemsel koşullarıyla ve sonuçlarıyla okumak gerekir. Aksi halde korkular üzerinden üretilmiş ezberler, hakikatin önüne geçmeye devam eder.
Stalin Dönemi, Türkiye’nin Tercihi ve Türk Unsurların Trajik Kıskacı
Tabiatıyla Sovyet deneyimini değerlendirirken Stalin dönemini, Türkiye–Sovyet ilişkilerinden ve dönemin jeopolitik koşullarından bağımsız ele almak da doğru değildir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Stalin yönetiminin Türkiye’ye yönelik olarak Boğazlar üzerinde ortak denetim ve Kars–Ardahan hattında toprak talepleriyle ortaya çıkması, Ankara açısından hayati bir güvenlik tehdidi olarak algılanmıştır.
Bu gelişmeler, Türkiye’nin tercihini belirlemiş; ülke, kendi güvenliğini garanti altına almak amacıyla Amerika Birleşik Devletleri ile ittifaka yönelmiş ve NATO üyeliğini seçmiştir. Bu karar, Türkiye açısından rasyonel bir güvenlik refleksi olarak görülmelidir.
Ancak bu tercihin, Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan Türk unsurlar açısından ağır sonuçları olmuştur. Moskova yönetimi, olası bir Türkiye–Sovyet çatışmasında bu toplulukların Türkiye’den yana tavır alabileceği varsayımıyla hareket etmiş; Türk kimliğini potansiyel bir “iç tehdit” olarak değerlendirmiştir.
Bu bakış açısı, özellikle Türkiye sınırına yakın bölgelerde yaşayan Türk topluluklarını doğrudan hedef haline getirmiştir. Ahıska Türkleri başta olmak üzere, sınır hatlarında bulunan pek çok Türk unsuru, güvenlik gerekçesiyle toplu sürgünlere tabi tutulmuştur. Bu uygulamalar, sadece ideolojik bir komünizm refleksiyle değil; Soğuk Savaş’ın sert güvenlik paranoyası içinde şekillenmiş devlet aklı tercihleriyle açıklanmalıdır.
Dolayısıyla yaşananları yalnızca Stalin’in kişisel zulmüne ya da komünizmin teorik yapısına indirgemek eksik bir okuma olur. Türkiye, kendi güvenliğini NATO şemsiyesi altında sağlamaya çalışırken; Sovyetler Birliği de güvenliğini, ne yazık ki Türk unsurları baskı altına alarak, sürgün ederek ve kimliklerini potansiyel tehdit olarak görerek sağlama yolunu seçmiştir.
Bu, tarihsel olarak yanlış, insani açıdan ağır bedeller doğuran ve Türk dünyasında derin travmalar bırakan bir tercihti. Ancak doğru bir tarih muhasebesi, bu süreci tek taraflı suçlamalarla değil; karşılıklı güvenlik kaygıları, dönemin şartları ve Soğuk Savaş mantığı içinde değerlendirmeyi gerektirir.
Yazarın Diğer Yazıları
- Komşusunun yangınından reyting bekleyenler!
- Siyasette lideri okuyamayan, teşkilatı yönetemez!
- Çevreye hizmet edeni alkışlamak da bir vatan borcudur!
- Trabzon Meydanı'ndan Türkiye'ye verilen mesaj!
- Milletin Parası Yurt Dışında, Peki Devlet Ne Yapıyor?
- OKTAY SARAL’IN GÖREVDEN ALINMASI VE KARDEŞLİĞİMİZİN SINAVI
- Büyük servetlerin arkasındaki karanlık ilişkiler ve milletin sahipsiz bırakılan alın teri!
- Devlet, Mafya ve Görünmeyen Savaşlar: Türkiye'de Yaşananları Dünyadan Bağımsız Okuyabilir miyiz?
