Köşe Yazısı

Tek Kutupluluktan Çok Kutupluluğa ve dünyanın yeni düzeni - 2

Adnan Hazır
Adnan Hazır
4 dk Sesli Dinle 0

Soğuk Savaş’ın sona erdiği 1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte uluslararası sistem köklü bir dönüşüm yaşamış ve dünya siyaseti tek kutuplu bir yapıya evrilmiştir. Bu dönemde Amerika Birleşik Devletleri (ABD), askerî, ekonomik, siyasi ve teknolojik kapasitesiyle küresel sistemin tek belirleyici gücü hâline gelmiştir. Ancak aradan geçen otuz yılı aşkın sürede bu yapı aşamalı olarak zayıflamış, yerini çok kutuplu ve rekabetçi bir uluslararası düzene bırakmaya başlamıştır.

Bu çalışma, günümüzde oluşmakta olan yeni dünya düzenini; büyük güçlerin stratejik hamleleri, bölgesel çatışmalar, askerî ve ekonomik kapasiteler, nüfus dinamikleri ve teknolojik gelişmeler ışığında değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Tek Kutuplu Dünyanın İnşası ve BOP Süreci

1990’lı yıllarda ABD öncülüğünde şekillenen tek kutuplu dünya düzeni, küreselleşme, serbest piyasa ekonomisi ve liberal demokratik değerler ekseninde inşa edilmiştir. Bu dönemde ortaya atılan Genişletilmiş Ortadoğu Projesi (BOP), Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Orta Asya’yı kapsayan geniş bir coğrafyada siyasi, ekonomik ve toplumsal dönüşümü hedefleyen bir strateji olarak gündeme gelmiştir.

Ancak bu proje, bölgesel istikrarsızlıkları azaltmak yerine; devlet yapılarının zayıflaması, iç savaşlar, terör örgütlerinin güç kazanması ve kitlesel göç hareketleri gibi sonuçlar doğurmuştur. Bu gelişmeler, tek kutuplu sistemin sürdürülebilirliğini tartışmalı hâle getirmiştir.

Rusya’nın Geri Dönüşü ve İkinci Kutbun Oluşumu

2014 yılı sonrasında Rusya Federasyonu, küresel siyasette yeniden etkin bir aktör olma yönünde kararlı adımlar atmıştır. Gürcistan, Kırım, Suriye ve Ukrayna’da yaşanan askerî müdahaleler ve ilhak girişimleri, Rusya’nın Soğuk Savaş sonrası pasif konumunu terk ettiğini göstermektedir.

Bu süreçte Rusya, enerji kaynakları, nükleer kapasitesi, askerî modernizasyon hamleleri ve jeopolitik konumu sayesinde tek kutuplu dünya düzenine meydan okuyarak ikinci bir küresel güç merkezi hâline gelmiştir.

Çin’in Yükselişi ve Üç Kutuplu Dünya

Yaklaşık 1,5 milyarlık nüfusu, yüksek üretim kapasitesi, teknolojik atılımları ve Kuşak-Yol Girişimi gibi küresel projeleriyle Çin Halk Cumhuriyeti, 21. yüzyılın en önemli güçlerinden biri hâline gelmiştir. Ekonomik büyümesini askerî modernizasyonla destekleyen Çin, özellikle Asya-Pasifik bölgesinde ABD’ye stratejik bir rakip olarak konumlanmıştır.

Bu gelişmelerle birlikte dünya siyaseti fiilen ABD, Rusya ve Çin ekseninde üç kutuplu bir yapıya evrilmiştir.

Avrupa Birliği’nin Stratejik Arayışı ve Dördüncü Kutuplaşma

ABD’nin özellikle son yıllarda NATO’nun güvenlik yükünü Avrupa’ya devretme eğilimi, Rusya-Ukrayna Savaşı ve transatlantik ilişkilerde yaşanan görüş ayrılıkları, Avrupa Birliği’ni stratejik özerklik arayışına yöneltmiştir.

Avrupa Birliği, savunma sanayii yatırımları, ortak güvenlik politikaları ve ekonomik bütünleşme çabalarıyla bağımsız bir güç merkezi oluşturma yolunda ilerlemekte; bu durum küresel sistemde dördüncü bir kutbun doğuşuna işaret etmektedir.

ABD’nin Yeni İttifak Stratejisi ve Bölgesel Askerî Yapılanmalar

ABD, NATO’nun küresel maliyetlerinden kurtulmak ve Çin’i çevrelemek amacıyla yeni bölgesel ittifak ağları oluşturmaktadır. Japonya, Tayvan, İsrail ve Körfez ülkeleriyle derinleştirilen askerî ve güvenlik iş birlikleri bu stratejinin temel unsurlarıdır.

Buna ek olarak Doğu Akdeniz, Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Kesimi, Irak ve Suriye’de kurulan askerî üsler ve yığınaklar, ABD’nin küresel dengeyi bölgesel güçler üzerinden yönetme arayışını yansıtmaktadır.

Türkiye’nin Yükselen Rolü ve Beşinci Kutuplaşma İddiası

Türkiye, son yıllarda yalnızca bölgesel bir güç olma hedefini aşarak küresel ölçekte etkili bir aktör olma yönünde stratejik adımlar atmaktadır. Türk Devletleri Teşkilatı çatısı altında Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan, KKTC ve Macaristan ile geliştirilen iş birlikleri bu vizyonun önemli bir parçasıdır.

Suriye, Irak, Libya, Katar, Somali ve Balkanlar’daki askerî varlık; Karabağ’ın Azerbaycan tarafından geri alınması sürecindeki rol; yerli ve millî savunma sanayiindeki ilerlemeler; Mavi Vatan, Gök Vatan ve Kara Vatan doktrinleri kapsamında yürütülen projeler Türkiye’nin stratejik kapasitesini artırmaktadır.

Aynı anda uçak gemileri ve nükleer denizaltılar dâhil olmak üzere çok sayıda savaş gemisinin inşa edilmesi, Türkiye’nin askerî caydırıcılığını küresel ölçekte güçlendirme hedefini ortaya koymaktadır.

Hindistan Faktörü ve Küresel Güç Dengeleri

Yaklaşık 1,7 milyarlık nüfusuyla dünyanın en kalabalık ülkesi hâline gelen Hindistan, nükleer kapasitesi, büyüyen ekonomisi ve İsrail ile geliştirdiği stratejik ittifak sayesinde gelecekte bağımsız bir küresel kutup olma potansiyeline sahiptir. Hint-Pasifik bölgesindeki gelişmeler, bu potansiyelin giderek somutlaştığını göstermektedir.

Yeni Dünya Düzeni ve Savaş Riskleri

Günümüzde tek kutuplu dünya düzeninin sona erdiği; çok kutuplu, rekabetçi ve kırılgan bir sistemin inşa edildiği açıkça görülmektedir. Küresel ve bölgesel güçler, savunma bütçelerini artırmakta, silahlanma yarışına hız vermekte, askerî personel sayılarını yükseltmekte ve yeni ittifak arayışlarına yönelmektedir.

Birçok başkentte 2028–2030 yılları arasında büyük ölçekli bir bölgesel ya da küresel savaş ihtimali ciddi biçimde tartışılmaktadır. Bu durum, yeni dünya düzeninin barıştan ziyade güç dengeleri ve caydırıcılık üzerinden şekilleneceğine işaret etmektedir.

Sonuç olarak; BOP, tek kutuplu dünya ve klasik NATO merkezli güvenlik anlayışı geride kalmıştır. Yerine; çok kutuplu, rekabetin sertleştiği, bölgesel çatışmaların küresel sonuçlar doğurduğu, İsrail'in, Siyonizm ideallerini gerçekleştirme politikaları ve adımlarıni artırdığı ve açıkça ilan ettiği hızlı gelişme ve değişmelerin olduğu bu dönemde yeni bir dünya düzeni inşa edilmektedir. Bu düzenin istikrar mı yoksa küresel bir çatışma mı üreteceği, büyük güçlerin kriz yönetimi kapasitesine ve diplomatik aklı ne ölçüde devreye sokabileceklerine bağlı olacaktır.

Bu süreci Millet olarak küresel sermayenin sahip olduğu, küresel emperyalizm ve Siyonizmin hedeflerine hizmet eden sosyal medya algı paylaşımları ile okumak yerine dünyayı Türkçe okumak, akılcı ve sabırlı olmak gerekir.

Bu Yazıyı Paylaş