Türk Devlet Aklı
Her milletin kendi kurduğu devletinin tarihi, kültürü, coğrafyası, inançları, özellikleri, komşuları, hedefleri, problemleri, ekonomik ve idari yapısı gibi unsurlarını dikkate alarak oluşturduğu, süreçler içinde yenilediği, geliştirdiği ve uyguladığı bir devlet stratejisi ve devlet aklı vardır.
Yaklaşık 5.000 yıllık kimi tarihçilere göre ise 20.000 yıllık bir tarihi olan Türk milletinin de bu süreçte tecrübelerini ve arşivlerini ekleyerek geliştirdiği ve bugüne kadar taşıdığı bir devlet aklı olmasıda son derece doğaldır.
Türk Devlet aklı konusunda çeşitli tarihçiler, akademisyenler, sosyologlar, siyaset bilimcileri ve bilim adamları tarafından görüşler ve tesbitler ortaya konmuştur.
“Türk devlet aklı” dediğimiz kavram, tarih boyunca farklı devletlerde ve coğrafyalarda değişim gösterse de özünde millet-devlet bütünlüğünü, adaleti ve beka anlayışını merkeze alır. Bu aklın dayandığı temel esaslar ve özellikleri özetle şu şekildedir:
Türk Devlet Aklının Temel Esasları
1.Devletin Bekası
Devlet, Türkler için sadece siyasi bir örgütlenme değil, milletin varlık şartıdır.
Bu yüzden “devlet ebed müddet” anlayışı doğmuş, her nesil devleti korumayı en yüksek vazife saymıştır.
2.Töre ve Adalet
Türk devlet düzeni, yazısız ama bağlayıcı bir hukuk sistemi olan töreye dayanır.
Töre, toplumda adaleti, hakkaniyeti ve düzeni tesis eden en önemli ilkedir.
Kağanların meşruiyeti, töreyi uygulamalarına bağlıdır.
3.Kut Anlayışı
Devlet yönetme yetkisi “kut” denilen ilahi meşruiyet anlayışına dayanır.
Hakan, Tanrı tarafından milletini yönetmek üzere görevlendirilmiş kabul edilir.
Ancak kut anlayışı sınırsız iktidar vermez; hakan töreye uymazsa yetkisini kaybeder.
4.Ortak Akıl ve İstişare (Kurultay Geleneği)
Türk devletlerinde en önemli kararlar kurultay/toy adı verilen meclislerde görüşülür.
Bu gelenek, devlet aklının istişareye ve kolektif karara önem verdiğini gösterir.
5.Ordu-Millet Anlayışı
Türkler için ordu, sadece savaşan bir güç değil, aynı zamanda devletin temel kurumudur.
“Her Türk asker doğar” anlayışı, devlet aklının güvenlik ve disiplin merkezli yapısını yansıtır.
6.Merkeziyetçilik ve Teşkilatçılık
Büyük imparatorlukların kurulmasını sağlayan unsur, güçlü merkezî otorite ile yerel yönetim dengesidir.
Teşkilatlanma yeteneği, Türk devlet aklının en ayırt edici özelliğidir.
7.Pragmatizm ve Esneklik
Türk devletleri, bulunduğu coğrafyaya göre din, hukuk ve idari yapıda esneklik gösterebilmiştir.
Bu sayede farklı milletler ve dinlerden halkları uzun süre barış içinde yönetmişlerdir.
8.Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi
Hunlardan Osmanlı’ya kadar uzanan bir çizgide Türk devlet aklı, dünyaya düzen verme ideali taşımıştır.
Göktürklerde “Güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar” hâkimiyet anlayışı, Osmanlı’da Nizam-ı Âlem fikrine dönüşmüştür.
9.Devlet-Millet Birliği
Devlet, millet için vardır; millet olmadan devletin, devlet olmadan da milletin varlığı mümkün görülmez.
Bu anlayış, Türk devlet aklında milletin refahı ile devletin bekasının birbiriyle özdeş olmasını sağlamıştır.
Türk Devlet Aklının Özellikleri
Süreklilik: Hunlardan Cumhuriyet’e aynı ana ilkeler korunmuştur.
Adalet merkezlilik: Yönetimde en temel meşruiyet ölçütü adalet olmuştur.
Askerî disiplin: Devletin en güçlü dayanağı ordu olmuştur.
Pragmatik siyaset: Duruma göre ittifak, din ve kültür politikaları değiştirilebilmiştir.
Evrensel vizyon: Küresel ölçekte düzen kurma ideali taşınmıştır.
İstihbarat ve arşiv : Türk devletleri istihbarat ve arşiv bilgileri ile coğrafyasına hakim olmuştur.
Sonuç:
Türk devlet aklı; adalet, töre, beka, kut, ordu-millet anlayışı ve cihan hâkimiyeti mefkûresi üzerine bina edilmiştir. Bu özellikler, hem göçebe dönemlerde hem de yerleşik imparatorluklarda farklı şekillerde tezahür etse de özünü kaybetmeden günümüze kadar ulaşmıştır.
