Türkiye'nin Önündeki Tehlike: Lübnanlaşma ve Vatandaşlığın Tasfiyesi

Siyaset bilimi literatüründe devletlerin en büyük kırılma noktalarından biri, vatandaşlık esasından uzaklaşarak kimlik esasına dayalı bir temsil sistemine sürüklenmeleridir. Bu tür sistemlerde bireyler artık eşit vatandaşlar olarak değil, ait oldukları etnik, mezhepsel veya kabilesel toplulukların üyeleri olarak tanımlanır. Devlet ile vatandaş arasındaki doğrudan ilişki ortadan kalkar; onun yerine aracı kimlik elitleri yerleştirilir. Bugün Türkiye'de zaman zaman dillendirilen ve farklı biçimlerde tartışmaya açılan model tam da budur. Bu yaklaşımın temelinde vatandaşın birey olarak temsil edilmesi değil, etnik ve mezhepsel kategoriler üzerinden tanımlanması bulunmaktadır. Böyle bir düzende vatandaşın siyasi değeri, anayasal statüsünden değil, mensup olduğu kimlik grubundan kaynaklanır.

Siyaset bilimi bu sistemi yeni bir keşif olarak değil, başarısızlığı defalarca kanıtlanmış bir yöntem olarak tanımlar. Bunun en çarpıcı örneği Lübnan'dır. Lübnan'da devlet makamlarının mezhepler arasında paylaştırılması başlangıçta istikrar formülü olarak sunulmuştur. Ancak sonuç, ortak vatandaşlık bilincinin zayıflaması, devlet kapasitesinin aşınması ve siyasal sistemin kronik bir tıkanıklığa sürüklenmesi olmuştur. Bugün Lübnan, mezhepsel temsil modelinin başarı hikâyesi değil, iflas etmiş bir laboratuvarıdır. Afganistan örneği ise etnik ve aşiret temelli siyasal organizasyonların ulus-devlet inşasını nasıl felce uğratabileceğini göstermektedir. Devletin vatandaşlardan oluşan bir siyasal topluluk olmaktan çıkıp kimlik gruplarının pazarlık alanına dönüşmesi, kurumsallaşmayı imkânsız hale getirmiştir. Sonuç; güçlü devlet değil, güçlü gruplar ve zayıf devlet olmuştur.

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesi tam da bu nedenle vatandaşlık ilkesini merkeze koymuştur. Cumhuriyet, insanların etnik kökenlerini veya mezheplerini yok saydığı için değil; siyasal sistemin temelini bunların üzerine kurmanın uzun vadede devlet bütünlüğünü tehdit edeceğini gördüğü için vatandaşlık esasını tercih etmiştir. Kimlik temelli temsil modelleri çoğulculuk görüntüsü verse de gerçekte bireyi özgürleştirmez. Tam tersine bireyi kendi kimlik grubunun siyasi temsilcisine bağımlı hale getirir. Böylece vatandaş doğrudan devletin öznesi olmaktan çıkar, kendisi adına konuştuğu iddia edilen aracılar tarafından temsil edilen pasif bir unsura dönüşür. Demokratik temsilin amacı Kürtleri, Türkleri, Arapları, Alevileri veya Sünnileri ayrı siyasi kotalar altında toplamak değildir. Demokratik temsilin amacı, tüm vatandaşların eşit siyasi haklara sahip olduğu ortak bir kamusal alan oluşturmaktır. Bir devlet ne kadar çok kimlik kotasına ihtiyaç duyuyorsa, ortak vatandaşlık zemini de o kadar zayıflamış demektir.

Bu nedenle Türkiye'nin ihtiyacı Lübnan tipi konsosyonel modeller değil; kurumsal demokrasinin güçlendirilmesi, dilekçe hakkının etkinleştirilmesi, sivil toplumun genişletilmesi ve şeffaf lobicilik mekanizmalarının geliştirilmesidir. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri örneği, farklı toplumsal kesimlerin etnik kota sistemleriyle değil, örgütlenme özgürlüğü, baskı grupları, düşünce kuruluşları ve anayasal haklar aracılığıyla karar alma süreçlerini etkileyebildiğini göstermektedir. Güçlü devletlerin ortak özelliği vatandaşlarını kategorilere ayırmaları değil, onları eşit siyasi bireyler olarak kabul etmeleridir. Zayıf devletler ise vatandaşlık fikrini aşındırıp kimlikleri siyasal sistemin temel taşı haline getirirler.

Türkiye'nin önündeki tercih açıktır: Ya ortak vatandaşlık ilkesini güçlendirerek demokratik cumhuriyeti tahkim etmek ya da başarısızlığı dünyanın çeşitli örneklerinde görülmüş kimlik temelli temsil modellerinin yarattığı siyasal parçalanma riskini göze almak. Tarih, vatandaşlık üzerine kurulan devletlerin yükseldiğini; kimlik kotaları üzerine kurulan sistemlerin ise sürekli kriz üretmeye mahkûm olduğunu göstermektedir.

The Danger Facing Türkiye: Lebanonization and the Elimination of Citizenship

In political science literature, one of the biggest turning points for states is their shift away from a system of citizenship towards a system of representation based on identity. In such systems, individuals are no longer defined as equal citizens, but as members of the ethnic, sectarian, or tribal communities to which they belong. The direct relationship between the state and the citizen disappears; it is replaced by intermediary identity elites. This is precisely the model that is sometimes mentioned and debated in various forms in Türkiye today. At the heart of this approach lies the definition of the citizen not as an individual, but through ethnic and sectarian categories. In such a system, the political value of a citizen stems not from their constitutional status, but from the identity group to which they belong.

Political science defines this system not as a new discovery, but as a method whose failure has been proven time and again. The most striking example of this is Lebanon. In Lebanon, the distribution of state offices among sects was initially presented as a formula for stability. However, the result has been a weakening of shared civic consciousness, an erosion of state capacity, and a chronic deadlock in the political system. Today, Lebanon is not a success story of the sectarian representation model, but a failed laboratory. The example of Afghanistan shows how ethnic and tribal-based political organizations can cripple nation-state building. The transformation of the state from a political community composed of citizens into a bargaining arena for identity groups has made institutionalization impossible. The result has been not a strong state, but strong groups and a weak state.

The founding philosophy of the Republic of Turkey placed the principle of citizenship at its center precisely for this reason. The Republic did not choose the principle of citizenship because it disregarded people's ethnic origins or sects; it chose it because it saw that building the foundation of the political system on these would threaten the integrity of the state in the long run. Identity-based representation models, while giving the appearance of pluralism, do not actually liberate the individual. On the contrary, they make the individual dependent on the political representative of their own identity group. Thus, the citizen ceases to be a direct subject of the state and becomes a passive element represented by intermediaries who claim to speak on their behalf. The aim of democratic representation is not to group Kurds, Turks, Arabs, Alevis, or Sunnis under separate political quotas. The aim of democratic representation is to create a common public sphere where all citizens have equal political rights. The more identity quotas a state needs, the weaker the common ground of citizenship becomes.

Therefore, what Türkiye needs is not Lebanon-type consociational models, but rather the strengthening of institutional democracy, the activation of the right to petition, the expansion of civil society, and the development of transparent lobbying mechanisms. The example of the United States, in particular, shows that different social groups can influence decision-making processes not through ethnic quota systems, but through freedom of association, pressure groups, think tanks, and constitutional rights. A common characteristic of strong states is that they do not categorize their citizens, but rather recognize them as equal political individuals. Weak states, on the other hand, erode the idea of ​​citizenship and make identities the cornerstone of the political system.

Türkiye faces a clear choice: either strengthen the principle of shared citizenship to consolidate its democratic republic, or risk the political fragmentation created by identity-based representation models, whose failure has been demonstrated in various examples around the world. History shows that states founded on citizenship rise, while systems built on identity quotas are doomed to produce perpetual crises.