Barzaniler ve Türkiye 2. Bölüm
Barzaniler ikinci büyük darbeyi, 2023 senesinde, Bağdat’la aralarındaki uluslararası mahkemeyi kaybettiklerinde aldılar. Bu tarihe kadar Bölgesel Yönetim (IKB) petrolünü Türkiye üzerinden satıyordu. Bağdat, IKB’nin buna hakkı olmadığı savıyla, tahkime başvurmuştu. Tahkim Bağdat’ı haklı buldu ve Türkiye’ye ceza kesti. Kesilen ceza, 15 günde sevk edilen petrol tutarı kadardı.
IKB, Ankara’ya ‘’Cezayı biz üstlenelim, ticarete devam edelim. Gelecekteki cezaları da biz öderiz’’ teklifiyle geldi. Ankara stratejik bir adım atarak bu teklifi reddetti ve ihracatı durdurdu. ‘’Uluslararası mahkemelerin kararına aykırı davranamayız’’ dendi Ankara’ya arka arkaya gelen Barzanilere. Barzaniler petrolü ucuza verdiklerinden böyle bir tavır beklemiyorlardı. Şok oldular.
Petrol dışında kayda değer geliri olmayan IKB kısa sürede iflas etti. KDP oy kaybetmeye, KYB güçlenmeye başladı. Erbil, maaşları ödeyemez duruma gelince memurları merkezi yönetime devretti. Petrol ihracatı konusunda Bağdat’la anlaşmak zorunda kaldı ki bu gelirlerinin ihracat bedellerinin Erbil’e değil Bağdat’a gitmesi demek. Taraflar anlaşınca Türkiye petrol nakil hattını açtı.
Bölgesel yönetimin en zayıf noktası, 1991 yılından itibaren sahip olduğu muazzam petrol gelirini üretken yatırımlara dönüştürememiş olması. IKB’nin sınırları içinde yaşayan 6,5 milyon Iraklının, 1,2 milyonu memur. Çoğu evinde oturarak maaş alıyor. Ekseriyeti 50 yaşın üstünde olan peşmergeler cabası. Yatırım olmayınca istihdamda olmuyor. Bu nedenle IKB kurulduğundan beri 1 milyonu aşkın genç yurtdışına göçtü.
Artık Barzanilerin üretim ekonomisi kurmaları mümkün değil. Zira Kerkük’le birlikte petrol gelirlerinin büyük kısmını yitirdiler. Azalan gelirleri de Bağdat’a gidiyor. Bağdat diğer eyaletlere gönderdiğinden daha hallice bir tutarı Erbil’e havale ediyor.
Petrolden sonra ana gelir kaynakları, Habur sınır kapısında aldıkları vergiler. Türkiye, Esat devrilene kadar Ortadoğu’ya Habur üzerinden ulaşıyordu. Karayolundan yaptığımız toplam ihracatın %35’i Habur’dan geçiyordu. 2021 ve 2022 yıllarında kapıdan geçiş yapan tır sayısı milyonu geçti. Petrol gelirlerinin azalması ve Suriye’de rejimin değişmesi geçişleri yani gelirleri azalttı. (2026 yılında günde ortalama 1700 geçiş var)
PYD’nin tasfiyesi geçişleri daha da azaltacak. Zira bu bölge artık Kuzey Irak’tan değil Suriye ve Türkiye’den alım yapacak. Suriye’de istikrar sağlandıkça özellikle petrol üretimi arttıkça azalma devam edecek. Türkiye’yi, IKB’yi bypass ederek, direk Irak’a bağlayan Ovaköy sınır kapısı açıldığında, Habur sadece Kuzey Irak’a hizmet eden, günde 500-600 tırın geçtiği bir kapıya dönüşecek. İlaveten Ovaköy ve Suriye alternatifleri olduğundan, yani artık tekel olmadıklarından, bugünkü gibi yüksek geçiş ücretleri alamayacaklar.
Barzaniler ikinci sınır kapısının kendi bölgelerine yapılması yani Kalkınma Yolunun bölgelerinden geçmesi için yapabilecekleri her şeyi yaptılar. Fakat Ankara ile Bağdat’ın kararlılığını aşamadılar. Her iki devlette doğal olarak Barzanilere muhtaç olmak istemiyor.
Barzanilerin Suriye’de PYD’yi desteklemelerinde milliyetçi olmaları kadar jeopolitiğin ve yukarıda özetlediğimiz gelişmelerinde etkisi var. Erbil’de dünyaya sadece Türkiye üzerinden ulaşmak istemiyor. Suriye özerk bölgelere bölünseydi, ikinci alternatifleri olacaktı. Esad döneminde, haraç vererek te olsa Suriye üzerinden ihracat yapabiliyorlardı.
Bütün bu gelişmelere rağmen Kuzey Irak kolay kolay fukara bir yer olmaz. Irak’ın kalkınmasından pay alacaktır. Petrol gelirleri artacaktır. Tankerlerle gayri resmi petrol ihracatı yapacaklardır. Ama Türkiye’nin ve Irak’ın müşterek hamleleri sayesinde hiçbir zaman eskisi kadar güçlü olamayacaklar. Artık bağımsızlık peşinde koşmaları daha zor.
KDP’nin Suriye ve İran kolları her zaman silahlıydı. Ama Türkiye’de silahlı örgütlenmeye gitmediler. Bu strateji farklılığını ‘’Türkiye’de demokrasi var. Kanallar açık. Silahlı mücadeleye gerek yok’’ şeklinde özetlediler. Bununla birlikte Barzani’nin desteklediği partiler Türkiye’de % yarım bile oy alamadı.
Barzaniler her zaman PKK’ya karşı oldular. Bunun temel nedeni PKK’nın Marksist-Leninist, Barzanilerin dindar-milliyetçi olmasıdır. Aynı topluma hitap etmeleridir. PKK’nın önce Türkiye’de, sonra İran’da, en sonunda Suriye’de, Barzani taraftarlarını infaz ve tehdit etmesi, Barzani’ye ait bölgeye yerleşerek Türkiye’de terör eylemleri yapması dolayısıyla Ankara ve Erbil’in karşı karşıya gelmesi ve PKK’nın KYB’ye yakın olması da iki grup arasındaki çekişmenin temel nedenlerindendir.
Bununla birlikte Barzani çözüm süreçlerini destekledi. PKK ve türevlerinin silah bırakması, KDP’nin işine geliyor. Silah olmayınca İran’da, Türkiye’de ve Suriye’de eski güçlerine ulaşacaklarını düşünüyorlar. Ayrıca PKK’yı destekleyen kitlelerin sempatisini kazanmak istiyorlar. Hepsinden önemlisi, Kuzey Irak’ta binden fazla köyü kontrol eden, kampları ve üsleri olan PKK silah bıraktığında, Barzani büyük bir dertten kurtulacak. Artık Türk ordusu tarafından düzenlenen, katılmak zorunda kaldığı ama katıldığı için yıprandığı sınır ötesi harekatlar olmayacak. Topraklarında kurtarılmış bölge kalmayacak.
PKK her zaman KYB’ye yakındı zira KYB’de PKK gibi sosyalisttir. Seküler olan iki grupta milliyetçiliği ve dindarlığı ilkellik olarak görürler. KYB her zaman PKK’ya sıcak yaklaşmış ve daha fazla taviz vermiştir çünkü kendisinden daha güçlü olan KDP’ye karşı PKK’nın desteğiyle denge sağlamayı hedeflemiştir. İlaveten Talabani’nin kontrolündeki bölge Türk sınırında olmadığından, Türk ordusunun operasyon düzenlemesi daha zor.
KDP, Türk ordusunun Irak’ta düzenlediği sınır ötesi operasyonlara ya katıldı ya da lojistik destek verdi. PKK Kuzey Irak’ta yıpranmış olduğundan halktan tepki görmedi. Ama Suriye operasyonu sırasında PYD’yi destekledi. Bu destek, PKK-Dem yönetiminin ve tabanının Barzani’ye daha sıcak bakmasına yol açtı. Bu yakınlaşmanın ilk sonucu, İran’da Kürt partileri tarafından rejime karşı kurulan ittifak oldu.
Barzani ve Talabani, rejimin devrileceği kesinleşmeden, İran’a karşı kara operasyonuna katılmaz. Geçmişte DEAŞ’a yapılacak operasyonlara da katılmayı kabul etmedikleri için ABD, PKK-PYD’ ye gitti. Ama İran’ın bölünmesini ve bir Kürt devletinin kurulmasını isterler. Böyle bir gelişme olursa hem güçlenirler hem de dünyaya Basra Körfezinden de ulaşabilirler.
Ankara terörsüz Türkiye, terörsüz bölge hedefinin başarılı olması için, kontrolü altındaki Öcalan’ı, silah bırakmaya karşı olan unsurlara karşı güçlendiriyor. Sınırlarımızın ötesindeki Kürtleri, yurtdışı Türkler gibi yumuşak güç unsuruna dönüştürmek, terörsüz Türkiye’nin bir sonraki aşaması olacak.
Gözüken o ki, Ankara yumurtaları tek sepete koymayacak. Barzani, Öcalan’dan sonra Ankara’nın iş birliği yaptığı ikinci lider olacak. Barzani’nin PYD ve PJAK’a olan yaklaşımlarının bu nedenle ve Ankara’nın onayı ve/veya göz yummasıyla, değiştirildiğini düşünüyorum. İnşallah İran’daki savaş ve tetiklediği gelişmeler Türkiye’nin planlarını bozmaz.
