Doğu Akdeniz’de neler oluyor?
Uzun süredir statükonun korunduğu Doğu Akdeniz’de, kasım ve aralık aylarında, arka arkaya önemli gelişmeler oldu. İlk gelişme Lübnan ile Güney Kıbrıs Rum Kesimi (GKRK) arasında deniz yetki anlaşmasının imzalanmasıydı. Lübnan bu anlaşmayı imzalayarak, Kıbrıs’ın tek meşru temsilcisi olarak GKRK’yi tanıdığını deklere etmiş oldu. ‘’Türkiye ve KKTC’nin gaz sahalarında hiçbir hakkı, hukuku yok’’ dedi, diplomatik dille.
Bu anlaşmayı Lübnan’a imzalatmaya GKRK ve Yunanistan’ın gücü yetmez. Anlaşmayı imzalatan kesinlikle AB. Daha önce de makalelerimde ifade ettim, yine ediyorum, karşımızdaki güç GKRK ve Yunanistan değil. Pazarlık edeceğimizde, anlaşacağımızda, anlaşamazsak mücadele edeceğimizde AB.
Türk devletleri GKRK’yi tanıdıklarında, ilgililerin çoğu GKRK’ nin ve Yunanistan’ın Türkiye’ye tercih edildiği yorumunu yaptılar. Oysa söz konusu olan AB’ydi. AB’yi ekonomik açıdan ne Türk devletleri ne de Lübnan görmezden gelemez. T.C ve KKTC anlaşmayı tanımadıklarını, yok saydıklarını ilan ettiler ama bu beyanların karşılığı yok. BM, Libya ile yaptığımız anlaşmayı onayladığı gibi bu anlaşmayı da onaylayacak.
İkinci gelişme, İsrail ile Mısır arasında doğalgaz satış anlaşması imzalanmasıydı. Mısırda İsrail’de gaz üreticisi olduklarından, iki ülkenin de kara sularında devasa rezervler bulunduğundan, bu anlaşma sürpriz oldu. Anlaşmaya göre İsrail Mısır’a gaz sevk edecek. Mısır mevcut olan ve yeni kuracağı LNG tesislerinde bu gazı sıvılaştırıp Avrupa’ya satacak.
‘’İsrail bu tesisleri neden kendisi kurmaz da Mısır’a kurdurur, ekstra nakliye maliyetine katlanır? Mısır’a kar verir?’’ sorularının cevapları konuyla ilgili herkes gibi beni de meşgul ediyor. İsrail’in en büyük beklentisinin Mısır’ı yakınında tutmak olduğunu düşünüyorum. Ortadoğu’da giderek belirginleşen bir bloklaşma süreci yaşanıyor. Bir tarafta Türkiye-Suudi Arabistan-Mısır ve Katar, karşı tarafta İsrail ve BAE var. Sudan, Yemen, Somali ve Suriye’de bu bloklaşma net olarak gözüküyor. Sadece Libya’da tablo farklı. Suudiler nötr, Mısır Hafter’den yana. Ama Libya’da hem Türkiye hem Mısır iki tarafla da ilişki halindeler ve tarafları anlaştırmaya çalışıyorlar. Tel Aviv’in Mısır’ın Türkiye’nin olduğu blokla bütünleşmemesini istemesi doğal.
Tel Aviv’in bir diğer hedefi, Filistin’de takip edeceği siyasete Mısır’ın en azından sessiz kalması. Bir diğer amacı, Avrupa’ya ihracat yapmak. AB önümüzdeki seneden itibaren Rusya’dan alım yapmayacağını açıkladı. Yani AB’nin büyük hacimde gaza ihtiyacı var. Gel gör ki, AB ülkelerinin çoğu Gazze katliamı nedeniyle İsrail’den gaz almak istemiyorlar. Ama tam destek verdikleri Sisi’nin başında olduğu Mısır’dan verebildiği kadar gaz alırlar.
Aslında AB’nin doğalgaz ihtiyacı, İsrail-Mısır anlaşmasının yanında Doğu Akdeniz’deki hareketlenmenin de ana sebebi. AB, 2010’ların ikinci yarısında, gaz sorununu kağıt üzerinde çözmüştü. İsrail, Mısır ve Kıbrıs’ın karasularında bulunan, AB’nin yüzlerce yıllık tüketimini tek başına karşılayabilecek hacimdeki gaz, Akdeniz-Girit-Ege-Yunanistan güzergahına inşa edilecek nakil hattıyla Avrupa’ya getirilecekti.
Türkiye Libya ile imzaladığı deniz yetki anlaşmasıyla nakil hattının yolunu kesti. Kıbrıs’a doğalgaz gemilerini göndererek tacizde bulundu. Tatbikatlar yaptı. Yatırımcılar ve finansörler hem Kıbrıs’taki sahalardan çekildiler hem de nakliye hattını iptal ettiler. Avrupalılar Türkiye’ye rağmen bu projenin gerçekleşmeyeceğini anladılar. Tacizler, suçlamalar durmuş, nabız tutma ve görüşme safhalarına gelinmişti ki Gazze katliamı başladı. Katliam sürerken Gazze’nin dibinde nakil hattı yapılamayacağından proje gündemden düştü.
Katliamın bitmesi, KKTC’de Türkiye taraftarı adayın seçimleri kaybetmesi ve AB’nin Rusya’dan gaz almayacağının kesinleşmesi, Doğu Akdeniz’in hareketlenmesine yol açtı. Lübnan’ın karasularındaki rezervler devasa değil. Lübnan ihtiyacının üstünde kalan hacmi aynı İsrail gibi Mısır’a sevk edecektir. Bu hamlelerle AB, Türkiye’ye ‘’Beklentiniz düşük tutun aksi halde hiçbir şey kazanamazsınız. İsrail, Lübnan ve Mısır gazını LNG olarak satın alırız. Sizde bakarsınız’’ diyor. Dediklerini, çok fazla ilave maliyete katlanmak kaydıyla, yapabilirler. (Bugün için böyle bir gündem yok ama istikrar ve güvenlik sağlandığında Gazze açıklarındaki gaz rezervleri de LNG projesine dahil edilebilir)
Geçen hafta İsrail, Yunanistan ve GKRK arasında imzalanan ittifak anlaşması da bu gelişmelerden bağımsız değerlendirilemez. Yunanistan ve GKRK’ ye Türkiye’nin kabul etmeyeceği şeyler yaptıracaklarını düşünüyorum. Bu hamleyle bu devletleri korumaya alıyorlar, saldırılamaz kılmaya çalışıyorlar.
Nitekim Yunanistan, aralık ayında, Girit’in güneyindeki dört sahada doğalgaz arama ihalesi açtı. Türkiye ile Libya arasında imzalanan ve Yunanistan’ın tanımadığı anlaşmaya göre, bahse konu sahalardaki parsellerin bir kısmı Türkiye’ye ait. İhaleyi ABD’nin en büyük enerji şirketi olan Chevron kazandı.
Doğalgaz arama çalışmaları başladığında müdahale etmek zorundayız. Aksi halde kırmızı çizgimiz kalmaz. Mavi vatan hayal olur. Müdahale ettiğimizde sadece Yunanistan’ı değil ittifak anlaşması nedeniyle İsrail’i ve ihaleyi alan şirket nedeniyle ABD’yi de karşımıza alacağız. İstemesek te ayrıştırmaya çalıştığımız devletleri bize karşı birleştirmiş olacağız.
Türkiye’nin elini zayıflatmaya dolayısıyla alacağı payı azaltmaya yönelik bir stratejiyle karşı karşıyayız. AB’nin doğalgaza acil ihtiyacı olması, en ucuz ve güvenli güzergahın topraklarımızdan geçmesi, askeri olarak güçlü olmamız, AB’nin savunmada yaşadığı sıkıntılar nedeniyle Türkiye ile ilişkileri iyi tutmak istemesi ve Türkiye’nin desteklemediği bir projenin gerçekleştirilmesinin zor olması avantajlarımız.
İsrail, Mısır ve Lübnan gazının LNG olarak sevk edilebilmesi, anlaşmazsak hiç gelir elde edemeyecek olmamız, AB’nin ekonomik gücü ve Türkiye’den AB’ye gitmek isteyen sığınmacı sayısının azalması dezavantajlarımız.
İsrail’in derdinin Güney Kıbrıs’a sahip çıkmak olduğunu sanmıyorum. Önümüzdeki günlerde Tel Aviv Ankara’dan, muhtemelen Amerika aracılığıyla, ticaret yasağının kaldırılmasını, Türk limanlarının, havalimanlarının, karasularının ve hava sahasının İsrail uçaklarına ve gemilerine açılmasını isteyecektir. Bu taleplerin karşılığı F-35, Gazze’ye Türk askerinin yerleşmesi, Güney Kıbrıs’a verilen desteğin çekilmesi, Doğu Akdeniz’den Avrupa’ya gidecek nakil hattının Türkiye’den geçmesi ve Kıbrıs’ın karasularındaki gazdan Türkiye’nin pay almasının desteklenmesi olacaktır. Tabii bunların hepsi biranda olmaz. Etap etap olur.
An itibariyle kimse farkında değil ama önümüzdeki aylarda en çok konuşacağımız, tartışacağımız konulardan biri Doğu Akdeniz’deki enerji yatakları olacak. Denizin dibindeki doğalgazın kimseye faydası yok. Doğu Akdeniz’de gaz çıkarılmaya ve nakledilmeye başlanırsa bölge ülkelerinin refah seviyesi yükselir. Ülkeler arasındaki sorunlar ve çekişmeler azalır. İş birlikleri artar. Sürece bu vizyonla yaklaşmalı ama aynı zamanda haklarımızı son kuruşuna kadar savunmalıyız.
