İran ne kazandı ne kaybetti?
Modern savaşların kazananı olmuyor. Daha doğrusu zafer ilan eden devletlerin bile kayıpları kazançlarından büyük oluyor. Bu savaştan en zarar görende en çok kar edende İran oldu. Tahran sorun savaşsız çözülsün diye daha fazla taviz vermeye hazırdı. Fakat görüşmeler iyi giderken ve pek çok konuda anlaşılmışken hatta nihai anlaşmanın imzalanması an meselesiyken, ABD ve İsrail saldırdı. Dini lider dahil üst tabakanın çoğu katledildi.
Anlaşma olsaydı İran çok taviz vermiş olacaktı ama ülke yıkılmayacaktı. Diğer ülkelerin aldığı hasarlar İran’ın aldığıyla mukayese edilemez. İran diğer ülkeleri füzelerle vurdu. Bu nedenle hasar sınırlı kaldı. Oysa İran hem füzelerle vuruldu hem de uçaklarla. Her gün yüzlerce uçak binden fazla noktayı bombaladı.
Yüze yakın İranlı dostumla konuştum. Biri durumu çok güzel izah etti: Otuz üniversite taş üstünde taş kalmamacasına yıkılmış. Akademisyenlerin vasıflı olanları yurtdışına gitmiş. Kimi Avrupa’ya kimi Çin’e kimi Singapur’a kimi Kanada’ya. Bu otuz üniversite para ile pulla eski haline gelebilir mi? Veya kaç yılda gelir? Ülke viran halde. Fabrikalar, limanlar, depolar, rafineriler, oteller, ticarethaneler, alışveriş merkezleri, madenler, yollar, enerji sahaları ve santraller yıkıldı. Milyonlarca insan işini kaybetti.
İran’ın kazanımları Tahran’ın bundan sonra izleyeceği politikalara bağlı. Tahran doğru politikalar izlerse kazanımları katlanır. Eski politikalarını sürdürürse ki daha radikal bir çizgiye kayması da mümkün, fukaralık yaygınlaşır. Savaş sırasında İran’ı devrim muhafızları yönetti. Zayıf olan seçilmişler daha da zayıflarken mollalarda güç kaybetti. Savaş dönemlerinde askerlerin söz sahibi olması normaldir. Soru şu: Devrim muhafızları elde ettikleri güçten vaz geçecekler mi? Yeni dini lider askerlere söz geçirebilecek mi?
Eğer askerler ülkeyi yönetmeye devam ederlerse ki güçlü ihtimal budur, kaynaklar orduya ve silahlanmaya aktarılır. Vesayet güçleri desteklenir. Ülke zaten kötü yönetiliyordu. Yönetim daha da kötüleşir. Ama artık halk kolay kolay isyan edemez. Ocak ayındaki gösterilerde on binlerce genç infaz edildi. Savaş başladığından beri her gün ondan fazla idam yapılıyor. İnsanlar sindi. İsyan olamayacağına göre özellikle gençler yurtdışına yöneleceklerdir. Venezüella ve Suriye gibi kitlesel göçler olacaktır. Rejimin, muhalif unsurların azalması olarak gördüğü için engellemeyeceği göçün yöneldiği adresler, Türkiye ve Azerbaycan olur.
Eğer yönetim sivillere devredilirse İran normalleşir. Zabıt imzalanır imzalanmaz piyasa fiyatlarından petrol ve gaz ihracatına başlar. İlerleyen süreçte yaptırımlar kalkacak. Dondurulmuş kaynaklarına peyderpey ulaşacak. Anlaşma imzalandıktan sonra Körfez devletleri İran’a 300 milyar dolar yatırım yapacak. İran anlaşma imzalandıktan sonra Hürmüz geçişlerinden makul ücret alacak. Bu savaş İran’ın Hürmüz’ü kapatılabileceğinin anlaşılmasını sağladı ki bu İran’a dünya ekonomisini kilitleme imkanı veriyor. İran, Körfez devletleri petrol ve gazlarını nakletmek için alternatif güzergahlar oluşturana kadar hiç olmadığı kadar güçlü olacak.
Şah döneminde günde 6 milyon varil petrol üretiliyordu. Devrimden sonra en çok 4,5 milyon üretilebildi. (Üretim savaştan önce 1,2 milyon civarındaydı.) Önceki üretim hacimlerine çıkıldığında, sadece ham petrol geliri, savaştan önceki fiyatlarla yılda 120-150 milyar dolar civarında olur. Rafinaj ve doğalgaz dikkate alındığında İran’ın sadece petrol ve gazdan yılda 300 milyar dolardan fazla gelir elde etme potansiyeli var. Ama iyi yönetilirse. Şöyle düşünün devrim olduğunda İran’ın milli geliri Türkiye’den çok fazlaydı. Şimdi o kadar kaynağa rağmen çeyreğinden daha az.
Anlaşmada İran’ın terör örgütlerini desteklemeyeceği maddesi var ama Tahran zaten desteklediği örgütleri terör örgütü olarak kabul etmiyor. Büyük kısmını dünyada kabul etmiyor. Kaldı ki Tahran Lübnan’ın yani Hizbullah’ın yer almadığı anlaşmayı imzalamayarak ve Lübnan’a saldıran İsrail’e barış görüşmelerinin bitirilmesini pahasına saldırarak Şii hilalinden vazgeçmeyeceğini ortaya koydu. İran savaştan önceki görüşmelerde bahse konu örgütlerin lafını etmiyordu. Onları adeta gözden çıkarmıştı. Ama artık bu konuda geri adım atmaz.
Yönetim Devrim Muhafızlarında kalırsa Kasım Süleymani politikaları sürer. Irak, Lübnan, Yemen ve Filistin’de istikrar sağlanamaz. Yönetim sivillere geçer ve siviller vesayet örgütleri konusunda Devrim Muhafızlarına söz geçirebilirlerse, Orta Doğu’da istikrar kısmen sağlanabilir.
Zira bu savaş Körfez devletlerinin İran’a olan yaklaşımlarını değiştirdi. İran’a bağlı olan örgütleri yani Şii hilalini yok etmeye çalışıyorlardı. Artık İran’la uzlaşmak zorundalar. İran’ı sisteme entegre etmeye çalışacaklar. 300 milyar dolarlık yatırım taahhüdünün de amacı bu. İran ile ortak menfaatler tesis etmek. İran’ın üzerinde ekonomik ağırlık oluşturmak. Devrim Muhafızları ekonomik olarak güçlü. Bünyesinde çok sayıda holding, liman, enerji sahası, maden ve rafineri var. Körfez Devletleriyle Devrim Muhafızları arasında ortaklıklar kurulabilir.
İran’ın anlaşma imzalandıktan sonra yapacağı hamlelerden biri, isyan çıkarmayı planlayan örgütlerin cezalandırılması olacak. Rejim böyle durumlarda suçlu-suçsuz ayrımı yapmadığından Kürtler ve Beluçlar topluca eziyet görecekler. Bu süreç ağır olur ve uzun sürerse göçe neden olur.
İsrail’in İran’ı ve uzantılarını kabullenmesi ve içine sindirmesi kolay değil. ABD’yi karşısına alması da kolay değil. Bu savaştan sonra tek başına hareket edemez. Savaştan evvel Şii hilali zayıflamıştı ve zayıflamaya devam ediyordu. İsrail bu örgütlerin silahlı kollarından kurtulacağını öngörüyordu. Artık bu mümkün değil. İsrail’de Ekim ayında yapılacak seçimlerde, savaşta yenilen Netanyahu yönetiminin değişmesi ihtimali güçlü.
Umalım ki İran’ı yönetenler yaşananlardan ders çıkarmış olsunlar. Suudi Arabistan’ın Vehhabilik propagandası yapmaktan vaz geçtiği gibi mezhepçilik yaparak Ortadoğu’yu karıştırmaktan vazgeçsinler. İsrail ve İran dışındaki Ortadoğu devletleri kısır çekişmelerin, savaşların ve çatışmaların bölgeyi ve kendilerini tükettiğinin farkındalar. İran’da bu yaklaşımı benimserse İsrail’in hareket alanı iyice daralır.
Yazarın Diğer Yazıları
Yorumlar
- Ömer Gül
iyi bir Analiz yapmışsınız yüreğinize Emeğinize sağlık.
