İran rejimi yıkılıyor mu?
İran halkı isyanın eşiğinde. 28 Aralık’ta önce esnaflar sonra öğrenciler ve işçiler sokaklara döküldü. Tahran’da başlayan gösteriler aynı gün ülkenin tamamına yayıldı. Pezeşkiyan üniversite talebelerine hitaben yaptığı konuşmada ‘’Cumhurbaşkanı olarak bir şey yapamıyorum. Elimden hiçbir şey gelmiyor. Ben yaparım diyen varsa çekilmeye hazırım’’ dedi. Pezeşkiyan bu sözleriyle ‘’Ben beceriksizim’’ demiyor elbette. ‘’Benim yetkim yok. Yetki dolayısıyla sorumluluk dini lider ve dini lidere bağlı olan paralel kurumlarda.’’ diyor.
İran’da bir yıldır su, elektrik, doğalgaz ve yakıt sıkıntısı var. Dünyanın en zengin petrol ve gaz rezervlerine sahip olmalarına rağmen vatandaşlarını ısıtamayan, evleri aydınlatamayan bir devletle karşı karşıyayız. Akaryakıt karaborsa da satılıyor. Su günde 3-4 saat verilebiliyor. Son iki ayda yerel para birimi olan riyal dolar karşısında %30 değer kaybetti. Temel gıda maddeleri dahil olmak üzere her şeyin fiyatları bir yıl içinde 6 ile 10 kat arasında arttı. Bu malların çoğu zor bulunuyor. Susuzluk nedeniyle tarlalar ve meyve bahçeleri sulanamayınca tarımsal üretim hiç olmadığı kadar düştü.
Bütün bunların üzerine tuz biber olan, Hizbullah’a 1 milyar dolar verildiği haberine, Devrim Muhafızları ’’Elbette vereceğiz. Nasrallah’ın ordusunu yalnız bırakmayacağız’’ cevabını verince su taştı. Vatandaşlar en çok ‘’Kahrolsun Hamaney’’, ‘’ Bize ne Irak’tan bize ne Lübnan’dan’’, ‘’Yıkılsın rejim’’ sloganlarını attılar. Hükümet, gösteriler kalabalıklaşarak ülke sathına yayılınca, dördüncü günün akşamında önce OHAL sonra sıkıyönetim ilan etti. Bu ilandan ve ABD ile İsrail’in açıklamalarından sonra vatandaşlar sokaklardan çekildiler. Marjinal silahlı gruplar güvenlik güçleriyle çatışmaya başladı.
Rejim günü kurtarmaya çalışıyor. Halk sokaklara dökülünce gösterilere önce izin veriyorlar ki toplumun enerjisi boşalsın. Ardından vaatler sıralanıyor. Görev değişiklikleri ve cezalandırmalar yapılıyor. Sonra OHAL ve sıkıyönetim ilan ediliyor. Protestolara devam edenler vuruluyor ve yakalanıyor. Tutuklananlar ya idam ediliyor ya da çok uzun hapis cezaları alıyorlar. Ortalık yatışınca eski düzene geri dönülüyor, yani yolsuzluklar, hırsızlıklar, israf ve kötü yönetim, halk bir vesileyle tekrar sokaklara dökülene kadar, tam gaz devam ediyor.
Rejimin tüketmek üzere olduğu bir avantajı da İran halklarının İran milliyetçisi olmaları. Gösteriler başlayıp yayılınca ABD, İsrail ve Şahın oğlu mutat olarak göstericileri destekleyen açıklamalar yapıyorlar. Bunun üzerine halk sokaklardan çekiliyor. Yani İran halkındaki ABD, İsrail ve Şah aleyhtarlığı rejimin devrilmesini engelliyor. Giderek daha fazla İranlı bu kısır döngünün farkına varıyor ve geniş kesimlerde ‘’Rejim ABD’den de İsrail’den de Şahtan da berbat. Yeter ki rejimden kurtulalım. Ne olacaksa olsun’’ psikolojisi oluşuyor.
Gösteriler henüz devrime dönüşmüyor ama rejimi zayıflatıyor. 1980’lerde Irak savaşına rağmen ahalinin %90’ı rejimi destekliyordu. 1990’larda düzenin iyileştirilerek ve yumuşayarak devamını savunan reformist kanat oluştu. 2000’lerde halk muhafazakarlar ve reformistler olarak ikiye bölünmüştü. Kararsızlar kime destek olursa ki genelde reformistlere destek oldular, o grup seçimleri kazanıyordu.
Reformistlerin defalarca iktidara gelmelerine rağmen fukaralaşmanın, yolsuzlukların ve kötü yönetimin devam etmesi ve ağırlaşarak sürüp giden yaptırımlar, halkın büyük kesiminin rejimden ümidini kesmesine neden oldu. Son anketlerde vatandaşların %70-80 kadarı ‘’Hiçbir görüşü desteklemiyorum. Umutsuzum’’ diyor. Geriye kalanlar muhafazakar ve reformist olarak bölünüyor.
İran rejimi ideolojik olan bütün rejimler gibi yıkılmaya mahkum zira ideolojik bağnazlık, iyi yönetimin önündeki en büyük engeldir. Rejim, ısrarla Şii hilalini finanse etmeye ve nükleer faaliyetlere devam ettiğinden, yaptırımlar ağırlaştırılıyor. Gerçi yaptırımlar kalksa da rejim yıkılacak çünkü kötü yöneticilerin tüketemeyeceği zenginlik yoktur. İşte Venezüella işte Küba. İran’daki mollaların yerini Venezüella’da Sosyalist, Küba’da Komünist Partinin yöneticileri alıyor. Zihniyet aynı sadece isimler farklı.
Oysa yaptırımların kalkmasını sağlayacak adımları atmaları ve reformlar yaparak kaynakları kalkınmaya ve halka yöneltmeleri gerekiyordu. Bir rejim hem halkıyla hem komşu devletlerle hem de dünyayla kavga ederek varlığını ne kadar sürdürebilir?
İran geçtiğimiz yıllarda Çin ile 400, Hindistan ile 300 milyar dolarlık anlaşmalar imzaladı. İki ülke şahtan sonra yatırım yapılmayan petrol ve gaz sahalarını modernleştireceklerdi. Böylece üretim artacak ve yatırımcılar hizmetlerinin karşılığında para değil petrol ve gaz alacaklardı. Fakat bürokrasi, rüşvet talepleri, yolsuzluklar bu ülkeleri bezdirdi. Bahse konu yatırımlar fiilen durdu, kağıt üzerinde devam ediyor.
İran rejimi sürekli kan kaybediyor. Fakat felç olmuş gibiler. Kan kaybını durduracak hiçbir şey yapmıyorlar. Mollalar yetkilerini halkın seçtiğini cumhurbaşkanına ve hükümete devretmeye yanaşmıyor. Bu gidişin sonunun ne olacağını tahmin etmek zor değil. Önümüzdeki 3-5 yıl içinde rejim yıkılacak.
Ankara bu olmasın diye elinden geleni yapıyor. Tahran’a heyet üzerine heyet gidiyor. Ankara’da İranlılar eksik olmuyor. Gösteriler olmasaydı Tayyip Bey bu hafta Tahran’a bir günlük çalışma ziyaretine gidecekti. Ankara İran’da iç savaş yaşanmadan rejimin yıkılmayacağını düşünüyor. İç savaş çıkması, bölgenin istikrarsızlaşması demek. Şii azınlıkların ve Tahran’ın desteklediği unsurların faal olduğu ülkeler muhakkak karışır. Milyonlarca göçmen sınırlarımıza yığılır. 90 milyonluk bir memleketten bahsediyoruz. Kayda değer kısmı Türk ve Kürt olan İranlılar; Pakistan, Afganistan, Türkmenistan ve Irak’a yönelmezler. Türkiye ve Azerbaycan’a yönelirler.
Rejim yıkılır ve İran bölünürse en sıkıntılı duruma Türkler düşecek. Türklerin baskın çoğunlukta olduğu Azerbaycan eyaletlerinde sadece on milyon Türk yaşıyor. ‘’Azerbaycan bağımsız oldu’’ diyelim ya ülke sathına dağılmış otuz milyon Türk ne olacak? Türklerin zengin -petrol ve gaz üretilen-bölgelerde mukim olmaması bir başka handikap.
Kürtlerin ekseriyette olduğu eyaletlerde PKK’nın İran kolu olan PJAK -silahlı bir örgüt olduğundan- güçlü. Sınırın İran tarafında bir PKK devletinin kurulmasını Türkiye asla kabul edemez. İran kaosa sürüklenirse PKK silah bırakmaktan vazgeçer. Fırsatı değerlendirip İran’da devlet kurmaya soyunur.
Ankara bu riskleri tasfiye etmek için, Tahran’ı nükleer anlaşmayı imzalamaya ve bölge ülkeleriyle ilişkilerini iyileştirmeye ikna etmeye çalışıyor. Her iki konuda da arabuluculuğa hazır. Dini liderliğin yetkilerini bir plan çerçevesinde siyasilere bırakması bir diğer hedef. Bunlar olursa rejim yumuşayacak. Siyasilerin güçlenmesi aynı zamanda en kalabalık grup olan Türklerinde güçlenmesi yani zamanla İran’ın bir Türk devletine dönüşmesi anlamına gelecek.
Yazarın Diğer Yazıları
Yorumlar
- Alp Demir
Elbette Türklerin İran'da güçlenmesi ve İran'ın da bir Türk Devleti olması birinci öncelik ve en iyi senaryo. Ancak, eğer İran'da iç savaş çıkar ve oradaki Türkler Türkiye'ye gelirse ki umarım olmaz, ama olursa bu bizim için bir mübadele fırsatı olur. Bu kadar insanı kaldıramayacağımıza göre, kürt Türk mübadelesini ciddi olarak hayata geçirmeliyiz. Evet gelenler şii olacaklar. Ancak onlar Türk olacaklar. Gerekirse onlara bölünme korkusu olmadan doğu ve güneydoğuda bir bölge ve bir miktar özerklik verebiliriz. Ve bunu fırsata çevirip kürt belasından kurtulup, iç cepheyi tahkim ederiz ve bundan sonra da İran sınırını tamamen kapatırız. Bu aşamadan sonra da İran'ın bize kurduğu tuzaklara orada Türkler de yaşıyor diye sabır göstermemize de gerek kalmaz. İran haddini aştığı zaman cevabı rahatlıkla yapıştırırız. Bugün bunu yapamıyoruz. İşte bu aşamada PKK ile görüşüp bu işi kotarmaya Türk Milleti itiraz etmez. İran'da devletinizi kurun dendiğinde bayıla bayıla Türkiye'deki kürtleri alıp götürürler. Bu iş biter.
