İşin güvenliği mi, insanın sağlığı mı?

“İş sağlığı ve güvenliği” diyoruz. “İşçi sağlığı ve güvenliği” dediğimizde ise cümlenin içinde insan daha belirgin hâle geliyor. Küçük bir kelime farkı gibi görünüyor. Oysa bu fark, büyük bir soruyu önümüze koyuyor: Neyi korumak istiyoruz? Üretimin kesintisiz sürmesini mi, o üretimi gerçekleştiren insanın sağlığını mı?

Elbette güvenli bir çalışma ortamı üretimi de korur. Fakat bu iki amaç karşı karşıya geldiğinde hangisine öncelik verdiğimiz, yaklaşımımızı açığa çıkarır. Sipariş yetişmeyecek diye tehlikeli işi sürdürüyorsak, çalışan tükenmişken hedefi yükseltiyorsak, sağlık şikâyetini iş kaybı hesabıyla karşılıyorsak kullandığımız kavram ne olursa olsun tercihimiz bellidir.

İnsandan önce işi düşünüyoruz.

Önce bir ayrımı doğru yapalım. Türkiye’de yürürlükteki kanunun adı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur. Kanunda “çalışan”, özel kanunlarındaki statülerine bakılmaksızın kamu veya özel sektör işyerlerinde istihdam edilen kişi olarak tanımlanır. Düzenleme, belirtilen istisnalar dışında kamu ve özel sektör çalışanlarını, çırak ve stajyerleri kapsar. Dolayısıyla hukuki çerçeve, yalnızca işçi statüsündekilerle sınırlı değildir.

Bu nedenle “İş sağlığı denildiğinde insan korunmaz” sonucuna varmak doğru olmaz. Kavram, çalışma koşullarının insan sağlığı üzerindeki etkilerini de kapsar. Nitekim Uluslararası Çalışma Örgütünün 155 sayılı Sözleşmesi, işle bağlantılı sağlığı bedensel ve ruhsal boyutlarıyla ele alır; çalışan tanımına kamu çalışanlarını da dâhil eder.

Bununla birlikte, “işçi sağlığı” ifadesinin güçlü bir hatırlatması var: Hastalanan insanı, yaralanan bedeni, geçimini emeğiyle sağlayan kişiyi doğrudan görünür kılıyor. Ben bu hatırlatmayı değerli buluyorum. Bütün istihdam statülerini içine alan bir anlatım için de “çalışanların sağlığı ve güvenliği” ifadesini önemsiyorum.

Ancak tabelayı değiştirmekle insanı merkeze almış olmayız. Bakış açımızı asıl ele veren, kararlarımızdır.

Bir iş kazasının ardından ilk sorumuz “Üretim ne kadar durdu?” oluyorsa durup düşünmeliyiz. Yaralanan kişinin hayatında neyin durduğunu ne zaman soracağız? Yürüyebiliyor mu? Yeniden çalışabilecek mi? Çocuğunun elini tutabiliyor mu? Yaşadığı korkuyu geride bırakabilecek mi?

İş kaybını saatle, zararı parayla hesaplayabiliyoruz. İnsanın hayatındaki kaybı aynı tabloya sığdıramıyoruz. Güvenliğe yatırımın ekonomik yararını anlatmak elbette mümkün. İş kazalarının ve hastalıkların işletmelere de maliyeti var. Fakat insanı korumanın gerekçesini yalnızca verimlilikle açıklarsak tehlikeli bir kapı aralarız: Bir önlem kısa vadede kazanç sağlamıyorsa ondan vazgeçilebilir mi?

Benim cevabım açık: Çalışanın yaşamı ve sağlığı, sağlayacağı ekonomik faydaya göre değer kazanmaz.

Mobbing ile Mücadele Derneği Genel Başkanı olarak aynı soruyu psikolojik taciz konusunda da soruyorum. Mobbinge, verimi düşürdüğü için mi karşı çıkıyoruz? Yoksa insanın onurunu ve sağlığını zedelediği için mi?

Verim kaybı ortaya çıkmadan da aşağılanmak yanlıştır. Çalışan işini eksiksiz yapmaya devam ediyor diye maruz kaldığı baskı kabul edilebilir hâle gelmez. Bazı insanlar yaşadıkları ağır sorunlara rağmen çalışmayı sürdürür. İşini kaybetmemek için susabilir, sıkıntısını gizleyebilir. İşin yürümesi, çalışanın iyi olduğunun kanıtı değildir.

İnsanı önceleyen yaklaşım, “Biraz daha dayan” demeden önce işin nasıl düzenlendiğine bakar. Görevler açık mı? İş yükü yapılabilir düzeyde mi? Dinlenmek mümkün mü? Çalışan bir tehlikeyi bildirdiğinde dinleniyor mu? Yönetici, kendi davranışının da incelenmesini kabul ediyor mu?

İş güvenliği eğitiminde dikkatli olmayı öğütleyip günlük işleyişte aceleyi ödüllendiriyorsak çelişkiyi çalışanın sırtına yüklüyoruz. Bir yandan “Kurallara uy”, diğer yandan “Nasıl yaparsan yap, yetiştir” diyoruz. Sonra bir olay olduğunda “Çalışan neden hata yaptı?” sorusuna sığınıyoruz. Oysa hatanın ortaya çıktığı koşulları da incelemek gerekir. Yetersiz ekipmanı, ertelenen bakımı, aşırı iş yükünü ve yöneticinin baskısını değerlendirmeden insanı tek başına sorumlu tutmak, aynı tehlikeyi yerinde bırakır.

İşverenin uzman görevlendirmesi veya dışarıdan hizmet alması da bu sorumluluğu devretmez. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının açıklamalarında da iş sağlığı ve güvenliği hizmeti alınsa bile işverenin yükümlülüklerinin ve sorumluluklarının devam ettiği belirtilir.

Önce başarı ölçümüzü değiştirmeliyiz. Üretim hedefleri kadar çalışanların hangi koşullarda çalıştığını da değerlendirmeliyiz. Bir yönetici hedefi tuttururken insanların sağlığını tüketiyorsa, o sonuca başarı demeden önce durmalı, düşünmeliyiz.

Risk değerlendirmelerinde çalışanın deneyimine yer vermeliyiz. Masada hazırlanan belgeler, işin başındaki insanın anlattıklarıyla sınanmalı. Tehlikeyi bildiren kişinin başına yeni bir sorun gelmeyeceği güvence altına alınmalı.

Alınacak önlemlere bütçe ayrılmalı; kimin, neyi, ne zaman yapacağı belirlenmeli. Çalışanın başvurusu cevapsız bırakılmamalı. Mobbing ve diğer psikososyal riskler, kişisel geçimsizlik denilerek inceleme dışına itilmemeli.

İş kazalarını önlemeye gösterdiğimiz dikkati meslek hastalıklarının önlenmesine de göstermeliyiz. Bugün işi bitiren insanın yıllar sonra hangi sağlık sorunlarıyla karşılaşabileceğini düşünmeliyiz.

Ve çalışanın hayatını mesaiyle sınırlamamalıyız. Eve döndüğünde dinlenebilmesi, yakınlarıyla vakit geçirebilmesi, ağrıyla ve kaygıyla yaşamaya mahkûm olmaması da önemlidir. Çalışma yaşamının niteliği, yaşamın geri kalanını etkiler.

Bu yüzden “İş sağlığı ve güvenliği mi, işçi sağlığı ve güvenliği mi?” sorusunu yararlı buluyorum. Bizi kullandığımız dilin ardındaki önceliği sorgulamaya çağırıyor.

Benim tercihim, insanı cümlenin içinde görünür kılmak. Hukuki metinlerde yerleşik adı kullanırken, uygulamada çalışanların sağlığını ve onurunu açıkça öne çıkarmak.

Bir işyerinin kapısında hangi kavram yazarsa yazsın, içeride şu sorunun cevabını ararım: İşin yetişmesiyle insanın korunması çatıştığında, kimi bekletiyorsunuz?

Siparişi mi, önlemi mi?