İyiyim, sistem öyle istiyor

Cahit Sıtkı Tarancı’ya atfedilen, ancak kaynağı kesinleşmemiş bir söz dolaşıyor:

“‘Nasılsın’ samimiyetsizliği ile ‘iyiyim’ sahtekârlığı arasında bir yerdeyiz.”

Sözün tarif ettiği yerde nüfus hayli kalabalık. Adres sorana da aynı cevabı veriyoruz:

“İyiyim Mahallesi, Bir Şeyim Yok Sokak, İçime Attım Apartmanı…”

“Nasılsın?” güzel bir soru. Cevabını dinlemeye vaktimiz varsa.

Çünkü bazen soruyu soran kişi, cevabı beklemeden öyle bir uzaklaşıyor ki arkasından “Tahliller pazartesi çıkacak!” diye bağırasınız geliyor.

Telefon konuşmalarında da durum farklı değil:

“Merhaba, nasılsın?”

“Biraz sıkıntılıyım aslında…”

“İyi iyi. Sana bir şey soracağım.”

Adam sizi sormamış; asıl konuya geçmek için kapıya iki kere vurmuş. Siz de içeriden “Buyurun, dertlerimle oturuyorum” demişsiniz. Fakat ziyaretin amacı başka. Ya bir telefon numarası lazım ya bir tanıdık ya da “Sende uygun bir matkap var mı?”

Bazen de “Nasılsın?” sorusu kartla geçiş sistemi gibi çalışıyor. “İyiyim” derseniz kapı açılıyor. Başka cevap verirseniz güvenlik görevlisi çağrılacakmış hissine kapılıyorsunuz.

“Pek iyi değilim.”

“Nasıl yani?”

Sanki şifreyi yanlış girdiniz.

Biz de işlemler uzamasın diye standart cevabı veriyoruz: “İyiyim.”

Uykusuzuz, yorgunuz, ay sonuna yetişmeye çalışıyoruz. Ama iyiyiz. Telefonun şarjı yüzde üçe düştüğünde gösterdiğimiz ilgiyi kendimize göstersek belki gerçekten biraz daha iyi olacağız. Telefon kapanmasın diye bütün mekânda priz arıyoruz; insanın enerjisi bitince “Bir kahve iç, geçer” diyoruz.

Doğrusu, her “iyiyim” cevabına sahtekârlık demek de ağır. İnsan bazen anlatmak istemez. Bazen karşısındakine güvenmez. Bazen de başlayınca toparlayamayacağını bilir.

Üstelik dert anlatmak, her zaman dinlenmekle sonuçlanmıyor.

“Son zamanlarda çok yoruldum.”

“Seninki de yorgunluk mu? Bir de beni dinle!”

Geçmiş olsun. Kendi derdinize misafir geldiniz. Birazdan çayı da siz koyarsınız.

Bazı sohbetlerde acılar yarışıyor. Kimin sıkıntısı daha büyükse mikrofon onda kalıyor. Siz iki gündür uyuyamadığınızı söylüyorsunuz, karşı taraf üç yıldır uyumadığını açıklıyor. Bu durumda ya susacaksınız ya da çocukluğunuzdan yeni delil getireceksiniz.

Bir de her derde anında çözüm bulanlar var. Daha cümleniz bitmeden reçete hazır:

“Takma kafana.”

Keşke zihnimizin yanında bir vestiyer olsa. Eve girerken kaygıları asar, sabah çıkarken havaya göre birini alırdık. “Bugün ekonomik endişeyi giymeyeyim, akşam serinliğinde hafif bir gelecek korkusu yeter.”

“Pozitif düşün” diyenler de eksik olmuyor.

Elbette düşünelim. Fakat elektrik faturasına gülümseyince tutar değişmiyor. Bankanın mobil uygulamasına güzel enerji gönderince kredi borcu kapanmıyor. İnsan bazen çözümden önce, yaşadığı sıkıntının küçümsenmediğini görmek istiyor.

İşyerinde ise “Nasılsınız?” sorusu ayrı bir sınava dönüşebiliyor. Yönetici soruyor, çalışan cevap vermeden önce zihninde risk analizi yapıyor:

“Gerçeği söylesem motivasyonsuz mu görünürüm? İş yükünü anlatsam yetersiz mi sayılırım? İtiraz etsem uyumsuz mu olurum?”

Sonuç:

“Çok iyiyim müdürüm.”

İnsan kaynakları anketinde herkes memnun. Koridorda yüzler asık. Kurumda mutluluk var; çalışanlara henüz tebliğ edilmemiş.

Her selamlaşmayı uzun bir dertleşmeye çevirmek gerekmiyor. Kimse asansörde üçüncü katla beşinci kat arasında hayatının bütün muhasebesini yapmak zorunda değil. Bazen içten bir “Günaydın” yeter.

Ama gerçekten “Nasılsın?” diye soruyorsak cevaba biraz yer açalım. Telefonu masaya bırakalım. Daha ilk cümlede kendi hayatımıza bağlamayalım. Karşımızdaki konuşurken zihnimizde nasihat hazırlamak yerine ne söylediğini anlamaya çalışalım.

“Anlatmak ister misin?”

Kısa bir cümle. Karşısındakini zorlamıyor, kapıyı açık tutuyor.

Sonra da hemen tamir takımını çıkarmayalım. Her insan arızalı bir musluk değil; iki tavsiye sıkıştırınca düzelmiyor. “Birlikte ne yapabiliriz?” diye sormak, “Ben senin yerinde olsam…” diye başlayan uzun bir konuşmadan daha işe yarayabilir.

Cevap verirken de kendimize biraz dürüstlük payı tanıyalım:

“Bugün pek iyi değilim ama şimdi konuşmak istemiyorum.”

“Yorgunum, biraz dinlenmeye ihtiyacım var.”

“Anlatacağım; müsait olduğunda beni arar mısın?”

Bunlar ayıp cevaplar değil. Kimseye sürekli neşeli görünme borcumuz yok. İnsan olmak, arada bir yüzümüzün de durumu belli etmesine izin vermek demek.

Yöneticiler için de küçük bir öneri: Çalışana nasıl olduğunu sorduktan sonra söyledikleri yüzünden onu cezalandırmayın. Yoksa bir sonraki görüşmede yine “Harikayım” der. Siz de kurumun durumunu öğrenmek için anket şirketine para ödersiniz. Oysa çalışan geçen salı ücretsiz anlatmaya başlamıştı.

Bugün birine “Nasılsın?” diye soralım. Gerçekten merak ettiğimiz birine. Sonra cevabını bekleyelim.

“İyiyim” derse sorgu odasına almayalım. “İyi değilim” derse de konuşmayı hemen hava durumuna bağlamayalım.

Belki bütün dertlerini çözemeyiz. Ama en azından bir insan, derdini anlatabilmek için önce “İyiyim” deme zorunluluğundan kurtulur.

Bu arada siz nasılsınız?

Acele etmeyin. Bu kez sorudan sonra kaçmıyoruz.