Köşe Yazısı

Süper güçler tarihte nasıl değişti?

Ertuğrul Türkoğlu
Ertuğrul Türkoğlu
5 dk Sesli Dinle 0

İçinde bulunduğumuz günlerde kötü yönetilen bir süper gücün yani ABD’nin hızla zayıfladığına ve Çin’in ‘’tek kutuplu dünya yerine çok kutuplu dünya’’ tezini savunarak, temkinli ama kararlı ve emin adımlarla ikinci süper güç olmaya doğru ilerlediğine şahitlik ediyoruz.

İnsanlık süper güçlerin bu vasıflarını kaybettiklerine ve büyük güçlerin süper güçlere dönüştüğüne çok şahitlik etti. Eğer yakın tarihi ele alırsak, Osmanlılar İstanbul’u aldıklarında süper güç oldular. Cengiz imparatorluğunun dört parçaya bölünerek süper güç vasfını yitirmesinden, İstanbul’un fethine kadar süper güç yoktu. Büyük güçler vardı. İstanbul fetih edildiğinde Karakoyunlular, Altın Orda, Memlukler zayıflamakta olan Akkoyunlular, Macaristan, İspanya ve Rusya kuvvetlenmekte olan güçlerdi. İngiltere, Fransa ve Avusturya orta boy devletlerdi. Avrupa’nın bir numarası Venedik’ti.

Süper güç olduktan sonra Osmanlı’ya ilk meydan okumalar iki Türk devletinden geldi: Akkoyunlular ve Safeviler. Her iki güçte savaş meydanında ezildiler. İspanya Krallığıyla Avusturya İmparatorluğunun veraset kanunları sayesinde, tek kişide, yani Şarlken’de birleşmesi, ortaya bir süper güç adayını çıkardı: Kutsal Roma İmparatorluğu. Şarlken Fransa’yı ezdi. İngiltere’yi silikleştirdi. Neredeyse Avrupa’yı tek bayrak altında birleştirdi. Kuzey Afrika’da fetihler yaptı. Brezilya dışında Güney ve Orta Amerika’nın tamamı ve bugünkü ABD’nin batısı İspanya’ya aitti.

Şarlken Osmanlılarla savaş meydanında karşı karşıya gelmeme siyaseti güttü. Avrupa’nın ortalarına kadar giden Osmanlı orduları karşılarında savaşacak ordu bulamadılar. Bununla beraber Osmanlı donanması Kuzey Afrika’yı Kutsal Roma’dan aldı. Birleşik Haçlı donanmasını Preveze’de yok etti. Osmanlı Katolik olan Kutsal Roma’ya karşı Protestanları destekledi. Fransa’yı himaye ederek Katolikleri de böldü.

Bu hamlelerle zayıflatılan Kutsal Roma, 1556’da Şarlken’in tahttan çekilmesi üzerine Avusturya ve İspanya olarak ikiye bölününce süper güç olma iddiasını kaybetti. Avusturya, Napolyon tarafından yıkıldığı 1806’ya kadar Osmanlının başat rakibiydi.

Osmanlılar süper güç pozisyonunu 1683 senesinde Viyana kuşatmasının hezimetle son bulması üzerine kaybettiler. Osmanlılar bir meydan okumayla karşı karşıya değildiler. Avusturya’nın başkentini almayı hedefliyorlardı. Karşılarında yek vücut halde Avrupa vardı. Avrupalılar, Viyana düşerse, mezhepler nedeniyle paramparça olan Avrupa’nın Türk istilasına uğrayacağından emindiler. Öyle ki müttefikimiz olan Fransa bile Viyana’yı savunmak için gönüllü adı altında ordu gönderdi.

Bir tarafta sadece Osmanlı, diğer tarafta bütün Avrupa vardı. Surlar yıkıldı, düşman çekildi, şehir fiilen düştü. Merzifonlu yağma olmasın, şehir anlaşmayla düşsün diye orduyu şehre sokmadı. Bu siyaset, ganimet kazanma imkanını kaybeden ordunun savaşma şevkini kırdı. Ordu şehre girseydi yağma olacaktı ama yardım gelmeyecekti zira zafer kazanılmış olacaktı. Ordu Viyana’ya girmeyince Avrupa’nın her yerinden yardım için asker toplanmaya başlandı. Kırım hanı köprüleri yıksa veya tutsaydı yine akıbet değişmeyecek, Haçlılar yardıma gelemeyecekti. Üst üste yapılan birbirinden vahim hatalar, zaferi hezimete dönüştü.

Osmanlı bu mağlubiyetten sonra süper güç pozisyonunu kaybetti ama bir süre daha en güçlü devlet olma vasfını sürdürdü. Hezimetten sonra kaybettiği toprakların Macaristan dışında kalanların tamamını, düşmanlarıyla 1-1 savaşarak geri alması bu tespitimizi doğruluyor.

1700’lerde Osmanlı, Avusturya ve İspanya zayıflayan İngiltere, Fransa ve Rusya kuvvetlenen büyük güçlerdi. İngiltere ve Fransa birbirleriyle rekabet halindeki süper güç adaylarıydı. Bu nedenle Fransa isyancıları destekleyerek ABD’nin kurulmasının önünü açtı. En çok vergi aldığı coğrafyalardan birini yitiren İngiltere, Fransa’ya, monarşiye karşı isyancıları destekleyerek cevap verdi ki isyanın sonunda Fransa cumhuriyet oldu.  

Napolyon’un iktidara geldiği 1799’dan Fransa’nın mutlak manada mağlup edildiği 1815’e kadar Fransa süper güçtür. En büyük rakibi İngiltere’dir. Fransa kazandığı zaferlerle süper güç oldu. Birleşik Avrupa güçlerine yenilince bu pozisyonunu kaybetti. Fransa’nın tasfiyesi ve sanayi devrimi dünyanın dörtte birinin acımasızca sömüren İngiltere’yi süper güç yaptı. İngiltere 1815’ten 2. Dünya Savaşına kadar tartışmasız tek süper güçtür.

1871 senesine kadar İngiltere’nin başat rakibi Rusya’dır. İngiltere, Rusya’nın sıcak denizlere inmesini önleyerek, ekonomik olarak güçlenmesini engeller. Osmanlıyı Rusya’ya karşı destekler. Hatta 1853’te Fransa ve Osmanlıyla birlikte Rusya’ya karşı savaşa girer.

1871’de Prusya ordusunun Fransız ordusunu ezerek Paris’e girmesi, Londra’nın tehdit algısını değiştirdi. Artık en büyük rakibi Almanya’ydı. Rusya, Almanya’ya karşı iş birliği yapacağı müttefikiydi. İngiliz-Alman rekabeti 1. Dünya Savaşına kadar artarak sürdü.

1. Dünya Savaşından zaferle çıkan ve yeni sömürgeler edinen İngiltere süper güç pozisyonunu korudu. ABD’de süper güç olacak potansiyele sahipti ama bilinçli olarak bunu tercih etmedi. Süper güç olmanın maliyetine katlanmak istemeyerek, Amerika kıtasının dışındaki devletlerle ilişkilerini minimum seviyeye indirdi.

Almanya yenilmeyi de savaştan sonra yaşadığı aşağılanmayı da hazmedemedi. 2. Dünya Savaşı, çok güçlenen Almanya ve Japonya’nın müesses nizama meydan okumasıdır. Çok güçlenen diğer iki güç, Rusya ve ABD, kendilerine saldıran Almanya ve Japonya’ya karşı İngiltere ile zorunlu bir ittifaka girdiler. Bu üçlü, savaştan galip ve süper güç olarak çıktılar. Dünya Batı-Doğu veya kapitalist-komünist olarak iki bloka bölündü.

ABD artarda yaptığı hamlelerle Batı Blokunun tek patronu oldu. Marshall yardımları, Avrupa’ya açılan krediler, NATO’nun kurulması ve Kore Savaşı Amerika’nın patronluğunu pekiştirdi. (ABD İngiltere’nin kredilerini, sterlinin değerini yükseltmesi karşılığında yeniler. İngiltere bu nedenle rekabet gücünü kaybeder. Sanayi tesisleri Avrupa ve Amerika’ya taşınır. İngiltere ekonomik olarak zayıflar.)

Süveyş Kanalını ABD’nin bilgisi dışında Fransa ve İsrail’le birlikte işgal eden İngilizler, Rusya’nın ‘’Londra ve Paris’e atom bombası atarız’’ tehdidi üzerine geri çekildiler. Bu hezimet İngiltere’nin ABD’nin desteği olmadan etkili olamadığını alenileştirdi. Artarda sömürgelerini kaybeden İngiltere, bu durumu içselleştirir ve ABD’nin yanında, onu yönlendiren deneyimli devlet olarak saf tutar.

İngiltere’nin gerilemesinden, SSCB’nin dağılmasına kadar geçen dönemde iki bloka liderlik eden iki süper güç vardır: SSCB ve ABD. Amerika 1970’lerin başında Çin’le temas kurar. İlişkilerini geliştirir. Bu hamle ile Doğu Blokunu ikiye böler. 1980’lerde SSCB ekonomik olarak çöker. ABD uzay ve silahlanma yarışı başlatarak SSCB’nin kaynaklarını bu alanlara aktarmasını sağlar. Bu külfetin üzerine Afganistan’ın başarısız işgalinin mali ve beşeri yükü binince, teknolojik açıdan geri kalan, ağır ve hantal bürokrasi nedeniyle sorunları çözme kabiliyetini yitiren SSCB, dağılır.

SSCB dağıldığından beri tek süper güçlü bir dünyada yaşıyoruz. 1980’lerde ve 1990’larda hızlı büyüyen ve teknolojide liderliği ele geçiren Japonya, süper güç adayı olarak gözükse de askeri olarak çok zayıf olduğundan önü kapalıydı. Yine de ABD İngiltere ile yaptığı anlaşmanın bir benzerini Japonya ile yaparak yenin yüksek değerlenmesini sağladı. Japonya o tarihten beri yani yaklaşık kırk yıldır resesyonda.

ABD 35 senedir tek süper güç. Bu dönemde ne genişleyerek 450 milyon nüfuslu dünyanın en büyük ekonomisine dönüşen AB ne yeniden yapılanan ve etkisini artıran Rusya ne de Japonya ikinci süper güç adayı olarak sivrilemedi. Ama Çin otuz yıldır sürekli büyüyor, güçleniyor. Tek kutuplu dünyadan kısa vadede iki, uzun vadede çok kutuplu dünyaya vasıl olacağız. Hesaplarımızı buna göre yapmalıyız.

Bu Yazıyı Paylaş