Türk Milliyetçiliği Fikrinin Doğuşu
Başta Başbuğumuz ve Atsız Bey olmak üzere 3 Mayıs’ın kahramanlarına…
Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünü durdurmak için ortaya atılan fikirlerden en etkilileri İslamcılık, Osmanlıcılık ve Türkçülüktü. Rakip gibi gözüken üç fikir akımı da milliyetçi ruha sahipti. Amaç Türk imparatorluğunu kurtarmaktı. Yunan İsyanıyla başlayan ayrılıkçı hareketler, Sırpların, Romenlerin, Bulgarların Osmanlı’dan ayrılmasıyla devam etti. Hıristiyan unsurların çoğunun imparatorluktan ayrılması Osmanlıcık fikrini zayıflatırken, İslamcılık fikrini güçlendirdi.
Bu tarihlerde ortaya atılan Türkçülük fikrini benimseyen aydınlar, 1912 yılında Türk Ocağı’nı kurarak, sistemli çalışmalar yapmaya başladılar. Bu çalışmalardan en ehemmiyetli olanı, milliyetçiliğin sesi hâline dönüşen Türk Yurdu dergisidir.
Türk Ocaklarına mensup olan aydınların milliyetçilik telakkilerinin aynı olduğunu iddia etmek mümkün değildir. Onlarca farklı milliyetçilik anlayışı gündeme gelse de milliyetçiler iki anlayışın etrafında kümelendiler. Bunlar Yusuf Akçura’nın savunduğu soy milliyetçiliğiyle, Ziya Gökalp’in geliştirdiği kültür milliyetçiliğidir.
Yusuf Bey, “Üç Tarz-ı Siyaset” adlı makalesinde, Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük düşüncelerini ele alır. Türkçülük fikrinin devlet siyaseti olması gerektiğini öne süren Akçura şöyle yazar: “Türk birliği Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Türkleri din ve ırk bakımından birleştirecek, ayrıca Türk aslından olmayan bir derece Türkleşmiş unsurlar da Türklükte temsil edilecek ve hiç temsil edilmemişlerle daha millî vicdana sahip olamamış bulunanlar da Türkleştirilecektir. Asıl önemli olan dünyaya yayılmış bulunan Türklerin birleşmesi ve büyük bir milliyet-i siyasiye meydana gelmesidir, bu Türkçülük sayesinde olacak ve Türk toplumlarının en kuvvetlisi, en ileri ve uygarı olan Osmanlılar bu işte esas rolü oynayacaktır.”
İkinci ana damarı temsil eden Gökalp’e göre, “Türkçülük, Türk milletini yükseltmek demektir. Millet ne ırki ne kavmi ne coğrafi ne siyasi ne de idari bir zümredir. Millet lisanca, dince, ahlâkça ve bediiyatça müşterek, aynı terbiyeyi almış fertlerden mürekkep bir harsi (kültürel) zümredir”. Dilde ve kültürde Türkleşmenin önemi üzerinde duran Gökalp; Türkleşmek, İslamlaşmak ve muasırlaşmak görüşünü savunmuştur.
‘’Türk milletindenim, İslam ümmetindenim ve Batı medeniyetindenim.’’ ifadesiyle duruşunu ortaya koyan Gökalp, Türkçülüğü üç evre olarak tanımlamıştır. Bunlar; Türkiyecilik, Oğuzculuk ya da Türkmencilik ve Turancılıktır. Gökalp; Osmanlı milleti kavramının, Osmanlı sınırları içerisinde yaşayan herkesi içine aldığını, bunun yanlış olduğunu, böyle millet tanımı yapılamayacağını ifade eder. Milleti; dilce, dince, ahlakça ve güzellik duygusu bakımından müşterek olanlar şeklinde tanımlar.
Coğrafyaya dayalı millet tanımının yanlış olduğunu, ırk ve kavmiyet üzerinden tanımında sosyolojik olarak mümkün olmadığını vurgular. Gökalp, millî bilincin öneminden bahsederek, İslam dünyasının sömürgecilere teslim olmasının nedeninin, millî bilinçten yoksun olunması olduğunu belirtir.
Gökalp milletin bileşenlerinden birini din olarak tanımlayarak, millet ve ümmet kavramının farklı manalar taşıdığının altını çizer. Turan kavramını en yoğun kullanan fikir adamlarından olan Gökalp Turan’ı, Türklerin oturduğu ve Türkçenin konuşulduğu coğrafya olarak tanımlamıştır. Türkçülüğü, Türk milletini yükseltmek olarak gören Gökalp, bütün milletlerin eşitliğine vurgu yapmıştır.
Görüşlerini kısaca ifade ettiğimiz iki büyük düşünür dışında, Gaspıralı İsmail Bey, Hüseyinzâde Ali Bey, Ağaoğlu Ahmet Bey, Sadri Maksudi Arsal ve Zeki Velidi Togan gibi şahsiyetler hem Türkçülüğün hem de dış Türklere olan ilginin yayılmasını sağladılar.
Türkeş’in “dilde, fikirde, işte birlik” şiarı daima yolumuzu aydınlatmalıdır,” dediği Gaspıralı, başlattığı cedit hareketi, Tercüman gazetesinde neşrettiği makaleler ve Türk coğrafyasının dört bir tarafında açılmasına öncülük ettiği modern okullarla, muazzam hizmetlerde bulunmuştur.
Gaspıralı’nın önceliği, Rusya’daki Türklerin bilinçlendirilerek, aydın nesiller yetiştirilmesidir. Gaspıralı, Batı’nın faydalı fikirlerinin öğrenilmesi, eğitimin modernleştirilmesi ve Osmanlı Türkçesinin Türk dünyasının anlayabileceği çerçeveye sokularak, dil birliğinin sağlanması gerektiği üzerinde durmuştur. Gaspıralı, eğitimin önemine ve Türkçenin, müşterek bir alfabeyle millî bir dile dönüşmesi gerektiğine vurgu yapmıştır.
Rusya’nın Türkleri bölmek için Tatar sözcüğünü kullandığını gündeme getiren İsmail Bey, bölgesel ve yerel kavramlardan uzak durulması ve Türk ifadesinin kullanılması gerektiğini söylemiştir. Gaspıralı diğer Türkçülere göre daha geniş kesimleri etkilemiştir. Gazetesiyle ve okullarla kıyıda köşede kalan bölgelere dahi ulaşmıştır.
Kültürel ve siyasi Türkçülüğü Azerbaycan’da başlatan fikir adamı olan Hüseyinzade Ali Bey, Türkçüleri Turancılıkla yani Türk Birliği düşüncesiyle tanıştırmıştır. Hüseyinzade, Farslaştırma ve Ruslaştırma politikalarına karşı görüşler ileri sürerek Türkleşmek, İslamlaşmak ve Avrupalılaşmak sentezini oluşturdu. Osmanlı Türkçesinin Türklerin ortak dili olması gerektiğini savunan Ali Bey, milleti, “dili Türkçe, dini Müslüman ve kendisine Türk’üm diyen herkes Türk milletindendir,” ifadesiyle tanımladı.
Azerbaycanlı olan Ağaoğlu Ahmet Bey, makalelerinde özellikle Türklük ve çağdaşlık üzerinde durdu. Türklerin varlıklarını sürdürebilmeleri için millî şuurun zorunlu olduğunu vurguladı. Türkçülükle İslam’ın çelişmediğini savundu. “Üç Medeniyet” başlıklı çalışmasında, çok dil bilmenin önemli olduğunu, Batılı aydınların İngilizce, Almanca, Fransızca hatta Yunanca ve Latince bildiklerini belirterek bu konudaki eksikliğimizi ortaya koydu.
Ağaoğlu, çalışmalarında sadakat, vefa, vazifeperverlik, hak aşkı ve hakikat sevgisi olarak nitelediği ahlak kavramını öne çıkardı. Bireylerin egoizmden kurtulması gerektiğini vurgulayan Ağaoğlu, devleti millet üzerinden tanımlamanın doğru olduğunu, devletin sülale ya da aile üzerinden tanımlanamayacağını savundu.
Milleti aynı dil, âdet, akide, müşterek tarih, müşterek vatan ve müşterek mukadderata sahip topluluk olarak tanımlayan Ağaoğlu, din ile milliyetin uyumunu vurgular. Bu kavramların birbirlerini desteklediğinin altını çizer. Kabilecilik ve aşiretçiliği milletin ve milliyetçiliğin başlıca düşmanları olarak öne çıkarır.
Türkçüler imparatorluğun yıkılmasını engelleyemediler. Fakat Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasında müessir oldular. Milliyetçilik düşüncesi, özelliklede Gökalp’in temsil ettiği anlayış, imparatorluktan millî devlete geçiş sürecinde hem Atatürk’ün hem de Alparslan Türkeş’in fikirlerinin oluşumunda etkili oldu.
Türkeş, Atatürk’ün “fikir babası” olan Gökalp’in vefatının 50. yılında yaptığı konuşmada şöyle dedi: “Türk milliyetçiliğinin yolu, Ziya Gökalp Bey’den kuvvet alan bir yoldur. Elbette yaşadığımız günler yeni şartlar getirmiştir. Bu yeni şartlara göre prensiplerde birtakım tadiller yapılacaktır. Ama ana temel değişmemiştir: Türkleşmek, İslamlaşmak, muasırlaşmak bugün de değerini muhafaza eden temel fikirlerdir.”
Yazarın Diğer Yazıları
Yorumlar
- Alp Demir
Buradan İslamlaşmak kısmını çıkaracağız. İslam, ya da daha doğru tabirle, islamcılık ve ümmetçilik Türkün sonunu getirir. İslamcılık ile Türkçülük birbirine zıttır. Bunları birbirine sözde sentezlemekten vazgeçin. Bu ikisi birbirinden ayrılmak zorunda. Türkçü isen İslamcı olamazsın. İslamcı isen Türkçü olamazsın. Zaten bu güne kadar olan da budur. Şimdi herkes seçimini yapsın. Ortaya karışık bitti !!! Hiç bir İslamcı/Ümmetçi Türkçülüğün arkasına saklanamaz. O iş bitti. Not. İslamcılıktan çıkmaktan, müslümanlıktan çıkmayı kast etmiyorum. Atsız da müslümandı, Atatürk de, Enver Paşa da. Söylediğim şey çok açık.
