Köşe Yazısı

Türkistan toz duman

Ertuğrul Türkoğlu
Ertuğrul Türkoğlu
5 dk Sesli Dinle 0

TDT’nin 6-7 Ekim tarihlerinde düzenlenen Gebele Zirvesinde TDT PLUS, savunma sanayi, istihbarat ve güvenlik alanlarında eşgüdümlü hareket edilmesi ve teşkilat bünyesinde daimi temsilcilik tesisi gibi birbirinde önemli kararlar alınmıştı. Bu zirveden evvel Türkistan devletleri ve Azerbaycan, önce İngiltere sonra AB ile stratejik ortaklık anlaşmaları imzalamışlardı.

Zirveden sonra Türkistan devletleri ve Azerbaycan, Duşanbe’de önce BDT zirvesine katıldılar sonra Rusya ile müşterek zirve yaptılar. Bu zirvelerde başta ticari ilişkiler olmak üzere ilişkilerin geliştirilmesine, sekreterya teşkiline, toplantıların düzenli aralıklarla yapılmasına ve BDT PLUS modelinin uygulanmasına karar verildi.

Bu kararların Putin’in önerileri üzerine alınması, Putin’in Türkistan devletlerinin, Rusya ile ilişkilerinin Türkiye, AB ve Çin’le olan ilişkileriyle mukayese edilemeyecek kadar zayıfladığını defaten ifade etmesi, Rus heyetinin sunduğu önerilerin TDT’nin aldığı ve uyguladığı kararların benzerleri olmaları, Moskova’nn TDT’ den rahatsız olduğunu gösteriyor. Duşanbe’deki en önemli gelişme, Putin ile Aliyev arasındaki buzların erimesiydi. Zirveden sonra Aliyev Kazakistan’a ve Özbekistan’a gitti. Kazakistan seyahati sırasında Ermenistan’a ulaşımla ilgili uygulanan kısıtlamalar kaldırıldı.

Akabinde Türkistan liderleri hep birlikte Amerika’ya gittiler. Madenler, Nadir Toprak Elementleri ve uçak alımıyla ilgili anlaşmalar imzaladılar. Aliyev, davet edilmesine rağmen Azerbaycan’ın Türkistan devleti olmadığı gerekçesiyle bu programa katılmadı.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev Amerika’dan döner dönmez Moskova’ya gitti.  Tokayev sadece Çin devlet reisine uygulanan son derece üst düzey bir protokolle karşılandı. Kazakistan ile Rusya 14 anlaşma imzaladılar. Bu anlaşmalardan en önemlileri lojistik ve ulaşımla ilgili olanları. Malum Rusya ambargo altında. Dünyaya ulaştığı, ihtiyaçlarını tedarik ettiği ve ihracat yaptığı güzergahlardan biri Kazakistan. AB ve İngiltere, stratejik ortaklık anlaşmaları imzaladıkları dönemde ambargoyu uygulaması için Kazakistan’a baskı yapmışlar, Kazakistan’da göstermelik denilebilecek önlemler almıştı.

Kaldı ki Kazakistan güzergahının önemi, stratejik ortaklık anlaşmalarının imzalandığı döneme göre çok arttı. Zira ABD son paketinde Rusya’dan petrol alan firmalara yaptırım uygulayacağını deklare etti. Bunun üzerine Hindistan denizyoluyla getirdiği petrolü, yani ithalatının tamamını üç ay zarfında sıfırlayacağını duyurdu. Artık mecburen karayolunu kullanacak ki Hindistan ile Rusya arasında ki tek otoyol Kazakistan’dan geçiyor.   

Beyaz Saray’da ambargo ilgili herhangi bir anlaşma imzalanmadı. Açıklamada yapılmadı. Çin, Türkiye ve Hindistan gibi güçlü devletlere, ‘’Rusya’dan gaz ve petrol almayın. Ambargo kapsamındaki malları sevk etmeyin’’ diye baskı yapan Trump’ın, Kazakistan’ı es geçmesi makul değil. Toplantıdan önce beklenti, Kazakistan’a ambargo konusunda baskı yapılmasıydı. Toplantıdan sonra Kazakistan’ın İbrahim anlaşmalarına katılacağı açıklaması yapıldı.

Bu tabloya baktığımda, Trump’ın Kazakistan’dan ambargoya uymasını istediğini, Tokayev’in Rusya’ya neden ambargo uygulayamayacağını izah ettikten sonra muhatabına İbrahim anlaşması imzalayabileceğini söylediğini tahmin ediyorum. Kazakistan zaten İsrail’i resmen tanıyan bir devlet.

İbrahim anlaşmasını imzalamasının sadece sembolik anlamı var. İbrahim anlaşmasını ABD gündeme getirmiş olsaydı beş devletten de imzalamalarını isterdi. Neden sadece Kazaklardan istesin? Tokayev bu hamleyle Trump’ın teklifini kabul etmemesinin doğuracağı olumsuz sonuçları ortadan kaldırmış oldu. İbrahim anlaşmaları, NTE ve maden sözleşmeleriyle ABD’yi yolları açık tutarak Rusya’yı memnun etti.

Tokayev Rusya’dan döndüğünün ertesi günü Özbekistan’a uçtu. İki devlet başkanının görüşmelerinden sonra Mirziyoyev diğer Türkistan devlet başkanlarını Orta Asya Liderler Zirvesi münasebetiyle Taşkent’e davet etti. Aliyev’den de onur konuğu olarak zirveye katılması rica edildi.

Toplantıda önce Azerbaycan zirveye üye olarak kabul edildi. Sonra zirvenin ismi ‘’Orta Asya ve Azerbaycan Devlet Başkanları Zirvesi’’ olarak değiştirildi. Zirvenin Merkezi Asya Bloku ismiyle kurumsallaşmasına karar verildi. Blokun güvenlik, ekonomi, ulaştırma, çevre ve yatırım alanlarında birlikte ve/veya eşgüdüm içinde hareket etmesi hedefleniyor.

‘’Zirveye neden Tayyip Bey davet edilmedi ve Blokta neden Türkiye yok?’’ sorularına cevap bulmak için üç ülkeden ona yakın ilgiliyle telefon görüşmesi yaptım. Çıkarımım şu: Orta Asya devletleri büyük devletlerden gelen baskılara direnebilmek ve daha güçlü olabilmek için aralarına Azerbaycan’ı da alarak blok oluşturdular. Bütün muhataplarla blok olarak görüşecekler. Böylece daha az taviz verip daha çok ödün alacaklar.

AB, ABD ve Çin’in bölgeye yapacağı yatırımlar, ülkelerin menfaatlerine göre değil ortak fayda dikkate alınarak yönlendirilecek. Türkistan devletlerinin kendi aralarındaki ticari ilişkiler yoğun. Ama Azerbaycan ile Türkistan arasındaki ilişkiler çok zayıf. Azerbaycan’ın Türkistan’a ekonomik olarak entegrasyonu sağlanacak. Orta koridor, Zangezur koridoru ve Hazar da organize edilecek gemi seferleri bu entegrasyon gözetilerek planlanacak.

Türkiye bu blokta yer almak istememiş. Zira Türkiye yer aldığında Çin ve Rusya bloku kendilerine karşı kurulan bir oluşum olarak algılayacaklardı. Tepki verecekler belki baltalayacaklardı. Oysa şimdi kağıt üzerinde, blok Türkiye, Rusya, AB, Çin ve ABD’ye eşit mesafede olacak. Yani tepki verilecek bir husus olmayacak. Aksine büyük devletler bloku yanlarına çekmek için daha çok taviz verecekler. Türk devletleri de Türkiye ile aynı fikirdeymiş.

Bence Türkiye bu blokta yer alsaydı prestij kaybederdi. Zira -1-1 muhatap olduğu devletlerin karşısına 7 ülkeden biri olarak çıkmak asla kabul edilemez. Türkiye’nin dışarıda kalarak kardeş devletleri desteklemesi, Türk devletlerinin büyük güçlere karşı birlikte hareket etmeleri çok akıllıca ama bir o kadar zor. Zira böyle bir blokun eşi, benzeri yok. Genelde aynı coğrafyada yer alan devletler birbirleriyle rekabet ederler.

Ortadoğu, Kuzey Afrika, Güney Amerika, Afrika ve Orta Amerika devletleri istiklallerini elde ettikten sonra ilk iş birbirleriyle savaştılar. Birbirlerine karşı büyük güçlerle iş birliği yaptılar. Dolayısıyla kan kaybettiler, boşa enerji sarf ettiler. Kendilerini zayıflatıp büyük güçleri palazlandırdılar.

Türkistan devletleri bağımsızlıklarını kazandıkları günden beri başarılı bir performans sergiliyorlar. Onlarca devasa sorunu savaşmadan, çatışmadan çözdüler. Birlikte büyük projeleri hayata geçirdiler. Bu blok, bu iş birliğinin somutlaşması dolayısıyla daha ileri aşamaya geçilmesi olacak. Blokun işlevini yerine getireceğine eminim. Bu format zaten vardı sadece kurumsallaşmamıştı. Azerbaycan’ın buraya katılması hem Azerbaycan’ı hem de Türkistan devletlerini güçlendirecek. 

Bu Yazıyı Paylaş