Çandarlı Paşa hain miydi?

Tarihçilerimizin bir kısmı Halil Paşa’nın Bizans’tan rüşvet aldığını, İstanbul’un kuşatılmasına bu nedenle karşı çıktığını iddia ederler. Halil Paşa tutuklandığı gün, padişahtan daha zengindi. Bu kadar zengin bir vezirin para için padişaha karşı çıkması akıl karı mı? İnsan, hayatı boyunca canını tehlikeye atarak hizmet ettiği devlete ihanet eder mi?

İstanbul’un kuşatılması devletin geleceğini belirleyecek çok önemli bir karardı. Bu konuda, görmüş geçirmiş, deneyimli ve yaşlı yani statükocu bir vezirle genç, atak, heyecanlı, tarihe Roma İmparatoru ve peygamberimizin müjdelediği fatih olarak geçmek isteyen padişahın farklı düşünmeleri doğal değil mi?

Çandarlı ‘’İstanbul’un kuşatılmasının yanlış olduğu’’ fikrini ısrarla savundu. Zira Osmanlı da Fatih’e kadar vezir öldürmek yoktu. Vezirler fikirlerini çekinmeden söylerler ve sonuna kadar savunurlardı. Fatih veziriazamlarının çoğunu katletti. Bayezid te bu uygulamayı sürdürdü. Yavuz veziriazamlarının ve vezirlerinin çoğunu infaz ettirdi. Kanuni babası kadar olmasa da dedesinden daha acımasızdı.

Vezirlerin öldürülmesi memlekete pahalıya mal oldu. Canlarından olmak istemeyen vezirler padişahlara itiraz etmediler, gerçek fikirlerini söylemediler. Eyyamcı oldular. ‘’Tamam efendim, isabet buyurdunuz sultanım, her sözünüzde hikmet var hakanım’’ mealinde sözler sarf ettiler. İstişare olmayınca doğru kararlar alınamadı. Devlet iyi yönetilemedi. Sultanları ‘’Allah’ın yeryüzündeki gölgesi’’ kabul eden anlayış bu zihniyetten doğdu.

Fatih’e göre İstanbul’un fethi şarttı. Zira İstanbul Osmanlı topraklarının ortasında bir çıban başıydı. Üstelik bazen bir, bazen daha fazla şehzade Bizans’ta rehin tutuluyordu. Bizans, Osmanlı aleyhine olacak bir girişim başlattığında, şehzadeleri serbest bırakarak karışıklık çıkarıyordu. Elindeki şehzadeleri tehdit unsuru olarak kullanıyordu.

Osmanlılar Birinci Murat, Çelebi Mehmet ve İkinci Murat dönemlerinde serbest bırakılan şehzadeler nedeniyle büyük sıkıntılar yaşamışlardı. Binlerce gariban yok yere canından olmuştu. Yeğenine karşı harekete geçen Şehzade Mustafa, Rumeli’yi ele geçirerek Bursa’nın üzerine yürümüştü.

Çandarlı’nın karşı çıkmasının ilk gerekçesi, kuşatma girişiminin Şehzade Orhan’ın serbest bırakılmasına yol açacağıydı. Padişah tahta henüz çıkmıştı. Genç ve tecrübesizdi. İlk padişahlığında başarısız olduğundan dolayı popüler değildi. Orhan devleti zaafa uğratabilirdi.

İkinci gerekçe, kuşatmanın Haçlı Seferine sebep olacağıydı. Bizans’la Papalığın ilişkileri hiç olmadığı kadar iyiydi. Katolik ve Ortodoks kiliselerini birleştirme çalışmaları sürüyordu. Bizans Katolikliğin baş düşmanıyken bile, Türklere karşı Hıristiyanları birleştiren Papalığın, Ortodoks Kilisesi Vatikan’ın otoritesini kabul etmişken, boş duracağı düşünülemezdi.

İkinci Murat döneminde, Macarların öncülük ettiği Avrupalılarla çok sayıda savaş olmuştu. Bu savaşların bir kısmı zaferle bir kısmı yenilgiyle sonuçlanmıştı. Edirne-Segedin Anlaşmasında Osmanlı toprak kaybetmişti. İkinci Kosova Savaşıyla haçlı ilerlemesi ancak durdurulabilmişti.

Niğbolu ile Kosova’nın arası 700 kilometreden fazladır. Osmanlı düşmanları, Yıldırım’ın karşıladığı yerden yedi yüz kilometre güneyde yani Birinci Murat’ın karşıladığı yerde karşılamıştı. Bu kadar geri gidilmişti.

Niş ve Sofya’yı Osmanlılardan alan, İzadi Derbendinde Osmanlı ordusunu yenen ve Belgrat önlerinde Osmanlı güçlerini püskürten Macarların efsanevi komutanı Hünyadi Yanoş hayattaydı. Yanoş’u mağlup eden tek komutan olan İkinci Murat ölmüştü. Çandarlı Yanoş’un komutasında kurulacak bir Haçlı ordusunun durdurulamayabileceğini ve Rumeli’deki Türk varlığının tehlikeye düşeceğini düşünüyordu.

Halil Paşa’ya göre yeni padişahın ilk seferi zafer kazanmanın kesin olduğu bir yere yapılmalıydı. Böylece asker ve ahalinin gözünde Mehmet Han’ın ehil olduğu imajı oluşacaktı. Zira Sultan Mehmet, ilk padişahlığında düşman ordusuna karşı sefere çıkmadığı ve ordunun başına babasını davet ettiği için başarısız kabul ediliyordu.

Babasının padişahlığa ağabeyi Alaattin’i hazırladığı ve Mehmet’ten pek hoşlaşmadığı herkesin malumuydu. Murat Han vasiyetinde soyundan gelen hiç kimsenin yanına gömülmemesini istemişti ki o tarihte hayattaki tek oğlu Mehmet’ti. Hatta Venedikli tarihçilere göre Padişah oğulları Alaattin ve Ahmet’in aynı yıl içinde arka arkaya vefatlarını, Mehmet’ten ve devşirme paşalardan oluşan ekibinden biliyordu.

Çandarlı Fatih’in İstanbul’u başkent yapacağının farkındaydı. İstanbul deniz kenarında olduğundan korunaklı değildi. O tarihlerde deniz kenarındaki şehirler başkent yapılmazlardı. Karadeniz’den, Akdeniz’den, Ege’den hareket eden gemiler kolaylıkla İstanbul önlerine gelebilirlerdi. Tarihte Vikinglerin bile, nehirler vasıtasıyla Karadeniz’e inerek İstanbul’a saldırdıkları vakiydi.

Fatih’te farkındaydı İstanbul’u korumanın zor olduğunu. Bu nedenle fetihten sonraki seferlerinde önceliği, Karadeniz’de kıyısı olan Kırım, Eflak ve Boğdan (Romanya, Moldova ve Ukrayna sahilleri), Trabzon, Amasra ile Çanakkale Boğazının yakınlarındaki Mora, Arnavutluk sahilleri, Ege ve Adriyatik Adaları gibi İstanbul için tehdit teşkil eden yerlere verdi.

Fethi en çok isteyenler hatta Fatih’i etkileyenler devşirme paşalar, din adamları ve tasavvuf erbaplarıydı. İstanbul’un fethi bu grupları güçlendirecek, Halil Paşa’yı ve onu destekleyen geleneksel devlet ricalini zayıflatacaktı. Nitekim öyle de oldu. Çandarlı’nın kuşatmaya muhalif olmasının diğer sebebi budur.

Fatih, Çandarlı’nın muhalif olmasına yol açan sebepler yüzünden fethi zaruri görüyordu. İstanbul’u alarak Rumeli ile Anadolu’yu birleştirdi. Devlet rehin tutulan şehzadelerden yani prangalardan kurtuldu. Padişahlar sefere korkarak çıkıyorlardı. Akılları başkentte kalıyordu. Bu büyük zaferle ahalinin ve ordunun kendisiyle ilgili soru işaretlerini yok etti Fatih. Babasının ve dedelerinin yapamadıklarını yaptı.

Haçlı ordusu konusunda Çandarlı yanıldı, Fatih haklı çıktı. Nasıl ki arka arkaya alınan mağlubiyetler Osmanlıları Edirne-Segedin anlaşmasını imzalamak zorunda bırakmışsa, Varna ve Kosova yenilgileri de Haçlıları tüketmişti. Hem bu nedenle hem de Yüzyıl Savaşlarının son ve en kanlı muharebeleri yaşanmakta olduğundan Hıristiyanlar birleşemediler.

Fatih tarihin doğru, Çandarlı yanlış tarafında yer aldı. Yanılması Paşayı hain yapmaz. Rüşvet denilen Osmanlıda mutat bir uygulamaydı. Padişahın, veziriazamın hatta vezirlerin huzurlarına çıkacak ve taleplerde bulunacak olan elçiler çok değerli hediyeler verirlerdi.

İki büyük devlet adamı arasındaki ihtilaf infazla değil uzlaşmayla sonuçlansaydı daha hayırlı olurdu. Maalesef bu olamadı.