Fatih’in büyük yanlışları

Fatih Osmanlının en büyük padişahıdır. Türk milletinin yetiştirdiği en başarılı devlet adamlarındandır. Osmanlı devletini genişletmiş, kurumsallaştırmış ve imparatorluğa dönüştürmüştür. Bununla birlikte her fani gibi bir sürü hata yapmıştır. Bu hataların maliyeti ağır oldu.

Fatih’e kadar veziriazamlar Türk olurdu. ‘’Padişahlar Osmanlı, veziriazamlar Çandarlı ailesinden olurdu’’ denir ama bu bilgi kısmen doğrudur. Halil Paşa 14. Sadrazamadır. 14 sadrazamın sadece beşi Çandarlı’dır. Devlet göçebe, yarı göçebe ve yerleşik Türkmenleri onların içinden çıkmış, aynı kültüre sahip veziriazamlar vasıtasıyla kontrol ederdi. Türkmen reisleri rahatlıkla veziriazamın huzuruna çıkarlar, sorunlarını perdesiz aktarırlardı. Bu nedenle devleti kendilerinin görür, hissederlerdi.

Türkmenlerin veziriazama rahatlıkla ulaşabildiğini bilen beylerbeyleri, sancakbeyleri, kadılar ve komutanlar onlara hürmet eder, sorunlarını ve sıkıntılarını çözerlerdi. Halil Paşa infaz edildiğinde yerine bu bağı sürdürecek biri getirilseydi veya en azından vezirlerden Türk olan birine Türkmenlerle ilişkileri sürdürme vazifesi verilseydi, Türkmenler kendilerini dışlanmış hissetmezlerdi.

Fatih en çok sefere çıkan padişahtır. Bazı seneler bir sefer olurken iki, üç sefer olan seneler olurdu. Fatih fetihlerde mümkün mertebe yağmaya izin vermezdi. Seferleri alınacak ganimete göre değil jeopolitiğe göre yapardı. Mesela çok zengin olmayan ama İstanbul’un ve Balkanlardaki Türk topraklarının güvenliği için elzem olan Arnavutluk’un fethi onlarca yıl sürdü.

Bu siyasete Venedik’le on altı yıl süren ve her iki devleti de fakirleştiren savaş ve İstanbul’un imarı ve donanma teşkili için harcanan inanılmaz tutarlar eklenince, devletin kasası mütemadiyen boşalırdı. Fatih fetih siyasetini sürdürmek için vakıf, tekke ve dergahların mallarına el koyar, en çok sahipsiz kalmış göçebe ve yarı göçebe Türkmenleri vuran vergiler salardı. Bu siyasette Türkmenleri devletten uzaklaştırdı.

Bu uygulamalarla Şah İsmail’in dedesi Şeyh Cüneyt’in ve ondan sonra babası Şeyh Haydar’ın Anadolu seferleri aynı döneme denk düşer. Cüneyt Anadolu’ya ilk kez 1448 senesinde gelir. Bu tarihten sonra seferlerin ardı arkası kesilmez. Şeyhler dışında her yıl Erdebil tekkesinin binlerce müridi Türkmen obalarını, yaylaları ve köyleri ziyaret eder. Osmanlı aleyhinde propaganda yaparlar ve Türkmenler peyderpey kızılbaş olurlar.

Uzun Hasan Türkmenlerin Osmanlıdan kopmakta ve Erdebil’e yönelmekte olduğunu fark eden büyük bir padişahtır. Bu nedenle bacısını Cüneyt’le, kızını Haydar’la evlendirir. Niyeti onların gücünden ve itibarından yararlanmaktır. Otlukbeli’nde yenilince buna fırsat bulamaz.

İlk büyük Türkmen isyanını 1511 senesinde Şahkulu başlatır. İsyanlar farklı formlarda yüzyıllarca sürer. Osmanlılar isyanları bastırır. Bastıramazsa isyanın liderleriyle anlaşır. Onları paşa, vezir ve beylerbeyi yapar. Ama isyana sebep olan sosyoekonomik durumu değiştirecek bir hamle yapmaz. Çok ilginçtir, Kanuni döneminden itibaren çıkan isyanların asıl sebebi Anadolu’da nüfusun kalabalık olmasıdır. Kaynaklar bu kadar nüfusu bakmakta yetersiz kalır. Aynı dönemde Rumeli’de büyük fetihler yapılır. Türkler azınlıktadır fetihlerden sonra iyice azınlığa düşerler. Ama nedense önceleri muntazaman yapılan Türklerin fetih edilen topraklara yerleştirilme uygulaması istisnalar dışında yapılmaz.

Yani Türkmenlerin Osmanlı devletinden kopmasının, Anadolu’dan İran ve Azerbaycan’a gerçekleşen göçün ve Safevi devletinin kurulmasının sebebi, Fatih’in takip ettiği yanlış politikalardır. Tekke, dergah ve vakıfların mallarına el konması pirlerin, şeyhlerin, babaların, dedelerin ve dedebabaların çoğunu Safevi taraftarı yaptı.

Fatih’e kadar veziriazamlar infaz edilmezdi. Can emniyetine sahip olmaları veziriazamları ve vezirleri açık sözlü yapardı. Doğru bildiklerini söylerler hatta fikirlerinde ısrar ederlerdi. Padişaha itiraz etmeleri olağandı. Fatih altı sadrazamından üçünü ve ondan fazla vezirini katletti. Katledilen vezirlerin mallarına, mülklerine devletin el koymasını kural haline getirildi. Bu uygulamalar vezirleri eyyamcı ve idareyi maslahatçı yaptı. Doğrular yerine hoşa gidecek kelamlar etmeye başladılar. Gerçekleri saklamak, padişah ne derse ‘’Efendimiz en doğrusunu bilir’’ demek adetten oldu. Böylece istişare müessesesi zayıfladı. Çok seslilik bitti.

Fatih’in bilimin, sanatın, jeopolitiğin, coğrafyanın, tarihin ve diplomasinin önemini çok iyi bilmesine, çok sayıda yabancı dili anlamanın yanında konuşup, okuyup, yazabilmesine rağmen, ticaretin önemini anlayamamış olması ilginçtir. O devirde iki tane güçlü ticaret imparatorluğu vardı: Venedik ve Ceneviz. İki tane muazzam ticaret yolu vardı. Çin’den Avrupa’ya giden İpek Yolu ve Hindistan’dan Avrupa’ya giden Baharat Yolu. Bu yolların ikisi de Osmanlı topraklarından geçerek İtalya’da son bulurdu. Kervanın müşterisi Cenevizlilerse son durak Cenova, Venediklilerse Venedik şehri olurdu. Mallar buralardan Avrupa’ya dağılırdı.

Fatih on altı yıl süren Venedik savaşları sırasında Venediklilere ait kervanların Osmanlı topraklarından geçmesine izin vermedi. Aynı dönemde ticaret yapma imtiyazı tanınan Cenevizlilere ait ticaret kolonileri fetih edildi. Böylece Cenevizlilerin de hareket alanı kısıtlandı. Fatih bunlara ilaveten hazine boşaldıkça kervanlardan, gemilerden ve tüccarlardan alınan vergileri artırdı.

Bu uygulamalar üzerine kervanlar Memluk topraklarından ve Karadeniz’in kuzeyinden geçmeye başladılar. Ama bu güzergahlar hem emniyetli değildi hem de Osmanlı topraklarından geçen güzergahlardan maliyetliydi. İlaveten kervanlar yollarına mal satarak ve alarak devam ederlerdi. Mesela Hindistan’dan Avrupa’ya giden kervan Bursa’ya geldiğinde, getirdiği malların bir kısmını Bursalı tacirlere satar, Bursa’dan da Avrupa’ya götürmek üzere talep gören malları satın alırdı. Kervanlar yol değiştirince Osmanlı esnafları ve üreticileri mallarını satamadılar. Ticaret hacmi düştü. İflaslar yaşandı.

Bu gelişmeler üzerine Avrupa’da bazı malların kıtlığı başladı. Bazı mallar çok pahalandı. Avrupalılar Hindistan ve Çin’e gidecek alternatif yollar aramaya başladılar. Bu arayışların sonunda Ümit Burnundan dolaşarak Hindistan ile Çin’e ulaşıldı ve Amerika kıtası keşfedildi. Amerika’nın kaynakları Batı Avrupa’ya aktı. Osmanlı, Venedik ve Ceneviz fakirleşti.

Eğer Fatih ticaretin ne kadar önemli olduğunun farkında olsaydı kesinlikle farklı politikalar takip ederdi. Avrupa’da Fatih’e kadar alternatif güzergah arayışı olmamıştı. Fatih hükümdarken de olmazdı.