Kuşak Yol Projesi Türk dünyasını bütünleştiriyor

Türkistan devletleri Moğolistan’la birlikte açık denizlere en uzak ülkelerdir. Eğer bağımsız olmayan Türk yurtlarını da değerlendirmeye alırsak; Rusya’daki özerk Türk cumhuriyetleri ve bölgeleri, Doğu Türkistan ve Afganistan’ın kuzeyinde yer alan Güney Türkistan da denizlere çok uzaktır.

Sahili olan ülkeler, komşuları ve çok yakın ülkeler dışında, ticaretlerini kara ve demiryoluna göre çok ucuz olan denizyolundan yaparlar. Sahili olmayan ülkeler, komşu ülkelerin yakınlarında ki limanlarını kullanırlar. Mesela Azerbaycan’ın dış ticaretinin önemli kısmı Batum limanından geçer. Kuzey Irak Bölgesel Yönetimi uluslararası piyasalara Mersin limanından ulaşıyor.

Zengezur tamamlandığında, eğer bağlantı yolları de yapılırsa Hopa, Rize ve Trabzon limanları, Azerbaycan ve Ermenistan’ın hatta Güney Azerbaycan’ın dünyayla irtibatını sağlayacaklar. Hiçbir devlet başka bir devlete ait olan limana/limanlara bağlı kalmak istemez. Bugün Azerbaycan ve Ermenistan Batum’a mahkum. Zira diğer alternatifler ekonomik değil. Ama Zengezur açıldığında Türk limanları Batum’dan daha avantajlı olacaklar.

Türkistan devletlerinin, Doğu Türkistan’ın, Rusya’daki Türk bölgelerinin ve Güney Türkistan’ın böyle imkanları yok. Akdeniz’e, Karadeniz’e, Basra Körfezine, Hint Okyanusuna, Pasifiğe ve Atlantik’e uzaklar. Neredeyse bu denizlerin hepsine benzer uzaklıktalar. Bu durum bu ülkeleri -Hazar Denizi, Don ve Volga Kanalının aktif kullanımıyla, Karadeniz üzerinden, Akdeniz ve Atlantik’le birleştirilmediği sürece- kara ve demiryollarına mahkum ediyor.

Kuşak Yol projesi, Çin’in ticaret haritasını Doğu Türkistan dışında çok değiştirmedi. Dünyanın en yüksek kapasiteli ve en yoğun limanlarına sahip olan Çin, doğal olarak sevkiyatlarını çok ucuz ve hızlı olan denizyolundan yapmaya devam ediyor. Ama Orta Koridor sayesinde aynı ülkeymiş gibi bütünleşen Doğu Türkistan ile Türk devletlerinin ticareti hızla artıyor.

2025 senesinde Çin’in beş Türk devletiyle ticaret hacmi rekor kırarak 106,3 milyar dolar olarak gerçekleşti. (Bu rakam 2024’te 94,8, 2023’te 89,4, 2022’de 70, 2021’de 50, koridorun işlemeye başladığı 2017’de 36,4 milyar dolardı. Son beş yılda sürekli azalan ticaret ilk kez 2017 senesinde önceki yıla göre %19,8 artmıştı.) (Türkiye’nin Türkistan devletleriyle ticaret hacmi 15 milyar dolar seviyesinde) 2025 senesinde gerçekleşen tutarın 74,4 milyar doları Doğu Türkistan ile Türk devletlerinin arasında ki bu tutar bir önceki yılın %19,9 üzerinde. Ticaret hacmi, 2026 yılının ilk iki ayında önceki yılın iki ayına göre %36 artışla 10,34 milyar dolara ulaştı. Doğu Türkistan ile Türk cumhuriyetlerinin ticaret hacmi, sekiz yılda üç kattan fazla artmış.

Orta Koridor Türkistan devletlerinin kendi aralarında yaptığı ticaretinde katlanarak artmasına neden oldu. Koridor açılmadan önce istikrarlı olarak 7-8 milyar arasında seyreden rakam 2025 senesinde 50 milyar dolara ulaştı. Bu kadar olmasa da Türk devletleriyle Rusya’daki Türk bölgelerinin ve Afganistan’ın ticareti de arttı.

Ama Çin ve Doğu Türkistan’ın Azerbaycan, Türkiye, Avrupa ve Orta Doğu’yla yaptığı ticarette Kuşak Yol projesinden kaynaklanan bir artış yok. Çünkü arada Hazar Denizi var. Hazar’ın iki yakasını bağlayacak bir köprü yapılmadığı veya Hazar’daki limanlar arasında düzenli, ekonomik hem tır hem vagon taşıyacak gemi seferleri organize edilmediği sürece Orta Koridor Hazar’da biter. Amacına ulaşamaz.

Çin’in Pakistan’la, Çin Hindi ülkeleriyle ve İran’la ticareti de denizyolundan devam ediyor. ABD İsrail-İran savaşı başladıktan sonra, doğal olarak İran’a karayolu sevkiyatları arttı. Yani Çin’in denizlerden yaptığı ticaret, Kuşak Yol projesi nedeniyle, karayoluna ve demiryoluna kaymadı. Zaten projenin amacı, sevkiyatları ucuz olan denizyolundan pahalı olan kara ve demiryoluna kaydırmak değildi. Amaç, herhangi bir tarihte, herhangi bir sebeple ABD Çin’e abluka uygular ve Malakka Boğazını kapatırsa, alternatifsiz yani çaresiz kalmamak.

Ama projenin Orta Koridor bölümü, denizlere uzak olduklarından deniz yolunu kullanamayan Hazar’ın doğusundaki ve kuzeyindeki Türk yurtlarının ekonomik entegrasyonunu başlattı. Türk devletleri Doğu Türkistan, Rusya ve Güney Türkistan’la daha yoğun ticaret yapmaya başladılar. Ticaret hacminin artışı, hitap edilen pazarın büyümesi anlamına geldiğinden, yatırımları tetikleyecektir. Ekonomik ilişkilerin yoğunlaşmasını, kültürel ve sosyal ilişkilerin gelişmesi takip edecektir.

Halen Türkiye ile Azerbaycan’ın ticaret ilişkileri 8 milyar dolar seviyesinde. Zengezur açıldığında bu tutar artacaktır. Ama Hazar Denizinden kaynaklanan sorun çözülmediği sürece, Hazar’ın batısındaki Türk devletleriyle doğusundaki Türk devletleri arasındaki ticaret hacminin hızlı artmasını yani Türk dünyasının ekonomik entegrasyonunu sağlamak mümkün değildir. Önce düzenli, sürekli ve ucuz gemi seferleriyle ulaşım sorunu çözülmeli, geçiş yapan vasıta sayısı kaldırdığında köprü yapılarak tam entegrasyona gidilmelidir.

Rusya-Ukrayna savaşı yüzünden, Kuşak Yolun kuzey koridoru tamamlanmasına rağmen, planlandığı gibi hayata geçirilemedi. Doğu Türkistan, Moğolistan, Kuzey Kazakistan ve Rusya’daki Türk coğrafyasından (Yakutistan hariç) geçerek Avrupa’ya ulaşan kuzey koridoru da savaş bittikten sonra hareketlenecektir. Böylece Tataristan, Çuvaşistan, Başkurdistan başta olmak üzere Rusya’daki Türk cumhuriyetlerinin bağımsız Türk devletleriyle ve Doğu Türkistan’la olan ticareti de katlanarak artacak.

Kuşak Yol sadece ilgili ülkeler arasında ticareti arttırmıyor. Aynı zamanda hizmet sektörüne yapılan yatırımlar vasıtasıyla geçtiği yerleri canlandırıyor. Oteller, moteller, restoranlar, benzinlikler, kafeler, marketler, dinlenme tesisleri ve tamirhaneler açılıyor. Nakliye ve sigorta başta olmak üzere birçok sektör hareketleniyor.

Malakka Boğazı kapatılmadığı sürece Kuşak Yol, Çin (Doğu Türkistan hariç) ile Avrupa arasında ana güzergah olmayacak. Ama Türkleri birleştirecek. Hazar sorunu çözüldüğünde sadece Türkler bütünleşmeyecek. Aynı zamanda Hazar’ın doğusundaki Türk memleketleriyle (Doğu Türkistan dahil) Avrupa ve Ortadoğu ülkelerinin ticaretleri de artacak. Yani Türkistan’daki Çin ve Rus ağırlığı zayıflayacak.