Köşe Yazısı

Maturidilik her derde deva mı?

Alparslan Türkoğlu
Alparslan Türkoğlu
4 dk Sesli Dinle 9

Türkiye’de, Maturidiliği uyguladığımızda ilerlediğimiz, Yavuz Sultan Selim Mısır’dan Eşari din adamlarını getirdikten sonra Eşariliğin ağır bastığı ve bu nedenle gerilediğimiz gibi yaygın, hiç sorgulanmadan kabul edilmiş dolayısıyla yanlış bir tespit var. Bu tespiti yapanlar doğal olarak Maturidiliği neredeyse bütün sorunlarımızın çaresi olarak görüyorlar.

Bu tespit doğru olsaydı hiçbir zaman Eşariliğin etkili olmadığı Türkistan’ın, Hindistan’ın ve Horasan’ın geri kalmaması gerekirdi. Bu coğrafyalar en ileri medeniyet havzaları olduklarında da karanlıklara gömüldüklerinde de sömürgeleştirildiklerinde de halk ve aydınlar Maturidi’ydi. Bu tespit doğru olsaydı her zaman Eşari olan Endülüs’ün hiçbir zaman ilerlememesi gerekirdi. Endülüs çok ileri bir medeniyetken de yok olduğu günde halkı, aydınları ve devlet adamları Eşariydi. Demek ki ‘’Maturdiyken ilerledik, Eşari usulünü benimseyince geri kaldık’’ tespiti yanlış.

Meseleye Osmanlılar açısından baktığımızda da durum benzerdir. Osmanlı medreselerinde 14-15-16-17-18 ve 19. Yüzyıllarda okutulan kitaplar neredeyse 1-1 aynıdır. Aşağı yukarı tamamının müellifleri Eşari mezhebine mensuptur. Osmanlıda halk Maturidilik ve Eşarilik bilmezdi. İlim ve din adamlarıysa retorik olarak ‘’Maturidi’yiz’’ derlerdi. Öyle ki İmam Maturidinin eserlerinin tercümesi dahi yapılmamıştır. Yani ne Osmanlıda ne de İran ve batısında kurulan diğer Türk devletlerinde, devlet ve eğitim hayatında, Maturidilik hiçbir zaman etkili olmadı. Kurulduğunda da zirvedeyken de yıkıldığında da Osmanlı medreselerinde aynı kitaplar okutuluyordu.

Ayrıca Osmanlı, orduyla ilgili dallar dışında, bilimde hiçbir zaman iddialı olmadı. Osmanlının büyük sultanları, komutanları, devlet adamları, mimarları, şairleri, evliyaları, din adamları ve denizcileri vardır ama bilim adamları yoktur. Ali Kuşçu gibi sürekli referans yapılan bilim adamları Osmanlı toplumunda yetişmemiştir. Kuşçu’nun İstanbul’da kaldığı süre iki yıldır.

İmam Maturidi, İmam Eşari ile aynı tarihlerde fakat ondan çok uzakta, Türkistan’da yaşamış bir Hanefi alimiydi. İslam’la henüz tanışan Türkistan’da; Gök Tanrı dinine, Budizm’e, Maniciliğe, Hıristiyanlığa, Mecusiliğe, Brahmanizm’e ve Zerdüştlüğe mensup kalabalık gruplar yaşıyordu. Ayrıca her mezhepten Müslüman vardı. Bu nedenle İmam Maturidi İslam’ı savunan, iman ve itikat ağırlıklı eserler verdi. İslam’a getirilen eleştirileri cevapladı. Eserlerinde akla ve bilime önem verdiği bir hakikattir. Zaten akla ve bilime önem vermek ve şartlar değiştiğinde hükümlerinde değişeceği anlayışı Hanefiliğin alamet-i farikasıdır.

Eşariliğin ise neden sonuç ilişkisini kabul etmediği ve akla önem vermediği doğrudur. Yani teorik olarak Maturidilik bilimin gelişmesine ve akla dayalı yönetimlerin tesisine Eşarilikle mukayese edilmeyecek derece de müsaittir. Burada ihmal edilen husus şu ki; itikadi mezhepler hiçbir zaman mensuplarının gündeminde olmamıştır. Onları çok fazla ilgilendirmemiştir. İbni Haldun’un, Cezeri’nin ya da İbni Rüştün Eşari olmaları devrim yaratan bilim adamları olmalarını engellemedi. Günümüzden örnek vermemiz gerekirse Türkiye’nin yüz akı Aziz Sancar’da Şafii, Eşari’dir.

Türklerde (dolayısıyla Müslümanlarda) bilimsel gelişme Selçuklular döneminde durdu. Bunun temel nedeni anılan dönemde Şii hilafetinin ve Şii devletlerinin kurulmuş olmasıdır. Hilafetlerini ilan eden Fatımiler, Türk coğrafyası ve Endülüs dışındaki İslam topraklarını ele geçirdiler. El Ezher medreselerinde yetiştirdikleri binlerce daiyi İslam dünyasının her tarafına gönderdiler. Dailer yaptıkları Şiilik propagandasıyla geniş kitleleri etkiliyorlar, düzenledikleri suikastlarla devletleri sarsıyorlardı.

Bu gelişmeye kadar İslam dünyasında devlete isyan etmemek şartıyla fikir özgürlüğü vardı. Farklı mezheplere ve dinlere mensup fikir ve din adamları halifelerin ve sultanların huzurunda düzenlenen meclislerde tartışırlardı. Tam anlaşılsın diye açayım, mesela Şii alimler Halifenin huzurunda hilafetin Hz. Ali’nin evlatlarının hakkı olduğunu savunurlar, Sünni alimlerde buna itiraz ederlerdi. Kırmızı çizgi silahtı. İlim adamlarının önceliği keşifler, icatlar ve bilimsel gelişmeydi.

Fatımilerin Türklerin varlığını ve inançlarını tehdit etmesi bu ortamı değiştirdi. Öncelik Şiilikle mücadele oldu. El Ezher’e karşı, amacı Şiilikle mücadele etmek olan ve Eşariliği esas alan Nizamiye medreseleri kuruldu. İlim ve din adamları devlet memuru haline getirildi. Yani hür düşünce yerini devletin ideolojisinin savunulduğu bir ikilime bıraktı. Kaynaklar doğal olarak bilim yerine Şiilikle mücadeleye aktarıldı.

200 yıllık bir mücadeleden sonra İsmaililik tasfiye edildi ama eski iklime bir daha dönülemedi. Dailerden hemen sonra haçlı seferlerinin ve Moğol istilasının başlaması da eski iklime bir daha hiç dönülememesinin nedenlerindendir. Hanefilikle Ehli hadis denilen üç mezhep, Sünni üst başlığında bu dönemde, Şiiliğe karşı güç birliği yapmak amacıyla birleştirildi. Bu mezheplerin farkları göz ardı edildi.

Nizamiye medreselerinden itibaren Türk dünyasının batısında kurulan medreselerde Eşariliğin esas alınması, başta Osmanlı imparatorluğu olmak üzere güçlü Türk devletlerinin kurulmasını engellemedi. Ya da medreselerde Maturidiliğin esas alınması Türkistan’ın geri kalmasına ve karanlığa gömülmesine mani olamadı. 10 000 binden fazla askeriyle 100 kişilik Rus birliğine yenilerek Sibirya’yı kaybeden ve ateşli silah kullanmadığı için mert olması ile övünen Küçüm Han Maturidiydi. Kuzey Müslümanıydı.

İlerlememizle veya geri kalmamızla bağlı olduğumuz itikadi mezheplerin ilgisi yoktur. Bir devlet iyi yönetilirse güçlenir, halkı zenginleşir. Kötü yönetilirse zayıflar. Bir millet gelişmelere intibak ederse hatta öncülük ederse güçlenir edemezse yok olur. Bu Cenabı Allah’ın sünnetidir. Sonuçlar sebeplere bağlanmıştır. Mezhepler Müslümanların ibadet, iman ve hukuklarını belirleyen fikir akımlarıdır. Devlet yönetim sistemleri değillerdir. Öyle bile olsalar İmam Hanefi öleli 1200 yıldan, İmam Maturidi öleli 1000 yıldan uzun süre oldu. Devlet dediğimiz olgu tamamen değişti. İğneyi bulmak istiyorsak kaybettiğimiz yerde aramalıyız.

Yazarın Diğer Yazıları

Yorumlar

UYARI: Konuyla ilgisi bulunmayan, hakaret içeren cümleler veya imalar, inançlara saldırı, şiddete teşvik yorumları onaylanmamaktadır.

  • Recep Kabaş

    Yazıyı zevkle okudum.Bakış açısının olgularla desteklenmesi ana fikri destekliyor.Tespit bence de doğrudur.Dinler ahlak sistemi olarak halkın güzel ahlaka sahip olmasına verdikleri katkı oranında hayatı güzelleştirip huzura katkı sağlarlar.Toplumların değişip gelişmesi yöneticilerin zamanın ruhunu yakalayıp aklın bilimin ve ahlakın rehberliğinde kurduğu lekesiz,gölgesiz adalet düzeni içinde toplumu ilimde,teknik ve medeniyette üst lige taşıyabilir.Kuran aklı,bilimi,araştırıp düşünmeyi öğütler.

  • yurttaş

    üstad yazı güzel bazan doğru olmayan genellemeleri doğru gibi kabul ediyoruz. Bence geri kalmamaızın sebepleri; 1.İslam toplumlarında sorgulama kültürü yerine itaat kültürü olması 2.Bu dünya için değil ağırlıklı öbür dünya için çalışılması 3.keşif kültürü yerime fetih kültürünün olması

  • Alp Demir

    21. yüzyılda ilerlemenin tek yolu Atatürk'ün çizdiği yoldur. Din ve devleti tamamen ve hiç bir taviz vermeden ayırmak. Zaten yeni nesil deist olduğu için bu sorun kendi kendine çözülüyor.

  • Kurt Kurtar

    Kur'an aklı ve bilimi desteklemez. Öyle olsaydı İslam toplumları gerilik ve yokluk içinde debelenip durmazdı. Bu Yaşar Nuri ve onun gibilerinşn ağzını bırakın, farklı kaynakları, aykırı kaynakları okuyun. Arif Tekin'i, Cazim Gürbüz'ü, Onur Öymen'i, Yasin Ceylan'ı okuyun.

  • Pusat

    Nizamiye Medreselerinin başına getirilen İmam Gazali'nin Tehafüt'ül Felsefe kitabını yazarak düşünmenin önüne bir anlamda set çekmesini nasıl değerlendirmek gerekiyor? Ayrıca o dönemde Hanefilerin takibe uğradığını, bir anlamda cadı avı yapıldığını kimler biliyor? İmam Maturidi'nin bilginin kaynaklarına bakışı ile Eş'ari'nin bakışı arasında esaslı farklar var. Gözlem, akıl, nakil sıralaması yapan Maturidi"ye karşılık Eş'ari nakli ilk sıraya koyuyor.

Bu Yazıyı Paylaş