Köşe Yazısı

Osmanlı ve Türkçe (Türk Dil Bayramı Münasebetiyle)

Alparslan Türkoğlu
Alparslan Türkoğlu
5 dk Sesli Dinle 0

İslam’dan önceki Türk devletlerinin tamamının resmi dili Türkçeydi. Türkler birbirinden türetilmiş olan Türk alfabelerini kullanıyorlardı. Son yıllarda yapılan arkeolojik keşifler Türklerin dört bin yıldan uzun süredir alfabeleri olduğunu gösteriyor. Bununla birlikte anlaşmalar ve yazıtlar dışında bugüne gelen kitap, divan, belge, ferman, destan ve risale gibi yazılı unsurların olmaması, Türk kültür ve medeniyetinin söz ağırlıklı olduğunun karinesi.

İslam’ı kabul eden ilk Türk devletleri olan İdil-Bulgarı ve Karahanlılar resmi dil olarak Türkçeyi kullanmaya devam ettiler. Bu son derece doğaldı zira bu devletlerin sistemi Türkçe üzerine bina edilmişti. Hanedan, ordu ve ahali Türk’tü.

İslam’dan sonra Abbasilerin teşvikiyle, Abbasilere bağlı olan komutanlar tarafından kurulan ilk bağımsız Türk devletleri olan Tulunoğulları ve İhşidiler Arapçayı, Sacoğulları Farsçayı resmi dil olarak kabul ettiler. Tulunoğulları ve İhşidiler, Mısır’da, yani hiç Türk olmayan bir coğrafyada kurulduklarından Arapçayı kabul etmeleri makul karşılanabilir. Sacoğullarının kurulduğu Azerbaycan, Türklerin ve Farsların yaşadığı bir coğrafyaydı. O tarihlerle ilgili verilere sahip değiliz ama henüz Oğuz göçü başlamadığından Farslar çoğunlukta olabilir. Yine de hanedan ile ordu Türk ve ahalinin önemli bir kısmı Türk’ken, Farsça tercihi dikkat çekici.

Bu üç devletin ardından ahalisinin baskın çoğunluğu Türk olan Horasan ve Türkistan’da kurulan Gazneliler ve Selçuklular da resmi dil olarak Farsçayı benimsediler. Bu kararlar din eksenli olsaydı kabul edilen dilin Arapça olması gerekirdi. Dolayısıyla bu kararları ancak Farsçanın gücü, yaygınlığı ve üç bin yıldan uzun süredir yazılı bir devlet ve bürokrasi dili olmasıyla açıklayabiliriz.

Selçuklulardan sonra kurulan Türk devletlerinin ekseriyetinin, Anadolu’da Selçuklulardan önce ve sonra kurulan beyliklerin de -Osmanlılar hariç- resmi dili Farsçaydı. Bu durumun istisnaları resmi dil olarak Arapçayı kabul eden Eyyubiler ve Memluklulardır. Deşti Kıpçak’ta kurulan Altın Orda ve Türkistan’da kurulan Çağatay devletlerinin (Timur’dan sonra Farsça) resmi dili Türkçedir. Harzemşah devleti iki dili, Türkçe ve Farsçayı resmi dil olarak kabul etti.

Farsların küçük bir azınlık olduğu Azerbaycan’da kurulan İlhanlı, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi devletlerinin, Anadolu’da kurulan Anadolu Selçuklularının ve otuzdan fazla beyliğin ve Hindistan’da mukim Delhi Sultanlığı ve Babür devletlerinin de dili Farsçaydı. Bahse konu devletlerin tamamında ordu da ve günlük hayatta Türkçe konuşulurdu. Farsça ve Arapça bilenler ayrıcalıklıydı, statü sahibiydiler.

Karamanoğlu Mehmet Bey’in fermanı bu anlayışa isyan mahiyetindedir. Adeta bir çığlıktır. Karşılık bulmayan bir çığlık. Zira bu fermandan sonra da Anadolu beylikleri Farsça kullanmaya devam ettiler. Hatta Karamanlılarda Mehmet Bey’den sonra Farsçaya döndüler.

Anadolu’da kurulan son beylik olan Osmanlıların resmi dili, kurulduklarından yıkıldıkları tarihe kadar Türkçeydi. Hatta ‘’Tarihte Türkçeye stratejik önem veren ve devletin merkezine koyan tek Türk devleti Osmanlılardır’’ desek abartı olmaz.

Osmanlıda ordu iki ana gruptan oluşurdu. Türklerden müteşekkil sipahiler ve devşirmelerden teşkil edilen Yeniçeriler. Her iki grupta çok iyi Türkçe bilirdi. Zira sipahilerin ana dili Türkçeydi. Devşirmeler ise devşirildikten sonra Türk ailelerin yanına yerleştirilirlerdi. Türk örfünü, İslam’ı ve Türkçeyi çok iyi öğrendiklerine ve içselleştirildiklerine kanaat getirilmeden orduya katılamazlardı.

Osmanlıda zeki ve çalışkan insanlara kapılar sonuna kadar açıktı. Bir devşirme ve/veya sipahi, sadrazam olabilirdi. Bununla birlikte hem askeriyede hem bürokraside hem de dini hiyerarşide yükselmenin iki şartı vardı. Akıcı Türkçe konuşmak ve Müslüman olmak. (Tanzimat’tan sonra Müslüman olmak şartı lağıv edildi)

Osmanlıda Türklerden sonra en kalabalık topluluk Araplar olmasına rağmen, Arap vezir yok denecek kadar azdır. Zira Araplar Türk olmadıklarından sipahi olamazlar, Müslüman olduklarından devşirilmezlerdi. (Boşnaklar ve Arnavutlar, Müslüman olduktan sonra da onlardan gelen yoğun talep nedeniyle istisna tutularak devşirilmeye devam edildi) Dolayısıyla Türkçe öğrenecekleri bir ortamları olmadığından Türkçe bilmezler ve terfi edemezlerdi.

İlginçtir, Osmanlıda vezir mertebesine gelen az sayıdaki Arap’ta hadımdı. Zira hadım çocuklar, haremde görevlendirilmek üzere küçük yaşlarda köle pazarlarından satın alınırlar ve yeniçerilerle aynı prosedürden geçerler dolayısıyla çok iyi Türkçe öğrenirlerdi. Erkek çocuklarını hadım etme uygulaması sadece Araplarda ve siyahilerde vardı.

Nüfus ve coğrafya olarak kozmopolitleşen ve Türklerin azınlığa düştüğü imparatorluk, Osmanlılar Türkçeyi merkeze koyduklarından Türk karakterini koruyabildi. Türkçe; Arapça ile Farsçanın karşısında ezilmedi. Mesela Farsçayı resmi dil olarak kabul eden Safevi ve Babür devletleri hızla Farslılaştı. Şah İsmail ve Babür’ün torunlarının çocukları Türkçe bilmiyordu.

Safevi hanedanın yerine, Türk geleneğine uygun olarak, kurultay kararıyla hakan olan Nadir Şah kazandığı zaferden sonra kendisine biat eden Babürlü sultanıyla görüşmeyi Türkçe yapmakta ısrar eder. Sultan Türkçe bilmediğinden, Nadir Şah çok iyi Farsça bilmesine rağmen Türkçe konuşmakta ısrar ettiğinden-bu ısrar sultanla sınırlı değildir-görüşme tercüman vasıtasıyla yapılır.

‘’İran’ın Karamanoğlu Mehmet Bey’i’’ diyebileceğimiz Nadir Şah, şah olur olmaz sarayda Farsçayı yasaklar. Başkenti, halkı Türk olan ve Türkçe konuşulan Meşhede taşır. Fakat onunda tesiri Mehmet Bey gibi saltanat süresiyle sınırlı kalır.

Osmanlılar Tazminattan sonra Türkçeyi yaygınlaştırma politikasını başlattılar. 2. Abdülhamit zamanında seferberlik halini alan okullaşma, bu politikanın bel kemiğiydi. Açılan üç binden fazla okulda (mahalle mektebi, köy mektebi, ilkokul, idadi, lise) eğitim dili-okul nerede açılırsa açılsın- Türkçeydi. Tanzimat’tan sonra özellikle Ortadoğu’da çıkan isyanların üç ana nedeni vardır: Askere alma, vergi ve Türkçe eğitim. Devlet bu isyanlara rağmen Türkçeden taviz vermedi.

Yani Osmanlılar sanıldığı gibi Türkçeyi ihmal etmediler. Diğer Türk devletlerinin aksine Türkçeyi devlet dili yaptıkları gibi stratejik bir konum verdiler. Şair olan Osmanlı sultanlarının divan edebiyatı usulünce Osmanlıca denilen ağdalı bir dille şiirler yazmaları, özellikle edebiyat ve sanatta Farsçanın ve dini hayatta Arapçanın ön planda olmaları Türkçeye verilen önemin anlaşılamamasına yol açtı.

Oysa edebiyat kişisel bir alandı. Halk şairleri dışında İslam dünyasının her yerinde şairler ağdalı bir dille şiirler yazılıyorlardı. Dini ve hukuki hayatta ilkesel olarak iletişim dili Türkçeydi. Mesela fetvalar Türkçedir. Saraya sunulan arzlar Türkçedir. İstisna şudur; Yargılamalar o bölgede meskun olan halkın diliyle yapılırdı. (Hanefilerin ekseriyette olduğu yerlerde Türkçe, Hanbeli ve Malikilerin yaşadığı yerlerde Arapça ve Şafii bölgelerinde Arapça veya Kürtçe)

Türkçe, Türk dünyasının her köşesinde farklı deneyimlerden geçerek bugünlere geldi. Lehçeler ayrı dillere dönüştüler. Bize düşen aynı alfabeyi kabul ederek ve farklılıkları azaltarak Türkçeyi yaygınlaştırmak. Türklerin Türkçe konuşmalarını ve birbirlerini anlamalarını sağlamak. Bu devrin Mehmet Beyleri, Nadir Şahları olmak.

Bu Yazıyı Paylaş