Seçim sistemi
Devlet Bey’in seçim sisteminin değişmesi gerektiğini söylemesi, bu konuda hazırlık yapıldığının işareti. Seçim sisteminin değiştirilmesi daha önce de gündeme gelmiş ama Ak Parti ile MHP anlaşamadığından rafa kaldırılmıştı. Ak Parti dar bölge, bu olmazsa daraltılmış bölge sistemine geçilmesini istiyor. Bu sistemler, halkın gerçek temsilcilerinin mecliste yer almalarının önünü açmaları açısından mevcut sistemden iyiler.
Dar bölge sisteminde her milletvekilliği bir bölge oluyor. Yani bu sisteme geçilirse Türkiye 600 bölge olacak. Her bölgede bir vekil seçileceğinden en çok oyu alan parti vekil çıkaracak. Diğer partilerin aldığı oylar parlamentoya yansımayacak. Mevcut sistemde İstanbul üç bölgeye bölünmüş. Zeytinburnu bir bölgedeki bir sürü ilçeden biri. Bu nedenle parlamentoda Zeytinburnulu vekil yok.
Dar bölgede Zeytinburnu’nda üç bölge olacak. Bu da otomatikman partilerin sevilen belediye başkanlarını, meclis üyelerini, eşraftan kimseleri hatta muhtarları aday göstermelerine yol açacak. Zira tanınan biri tanınmayandan daha fazla oy alır. Dolayısıyla mecliste üç tane Zeytinburnulu olacak. Zeytinburnu’nun sorunlarının çözülmesi kolaylaşacak. Zeytinburnu sadece bir örnek. Bütün illerde, ilçelerde tablo böyle olacak.
Gelelim sistemin dezavantajlarına. Bu sistemi uygulayan İngiltere’de oyların %21’ini alan Liberal Partinin bir milletvekili dahi çıkaramadığı seçimler oldu. Liberaller hiçbir yerde birinci değildiler. Ya ikinciydiler ya da üçüncü. Bu nedenle seçmenlerin %21’inin oyları meclise yansımadı.
Bu sisteme geçildiğinde son oy dağılımı esas alınırsa MHP birkaç vekil çıkarabilir. İyi Parti, TİP, YRP vekil çıkaramaz. Bu durumun doğal sonucu, partilerin seçime iki büyük partinin amblemi altında girmeleridir. Yani partilerin hükmü şahsiyetlerinin ve seçmenlerin partilere olan bağlılıklarının zayıflamasıdır.
Son oy dağılımına göre güneydoğudaki vekilliklerin çoğunu DEM alır. Ak Parti Antep, Kilis ve Urfa’daki vekillikleri kazanır. Karadeniz, Doğu Anadolu, İç Anadolu’yu Ak Parti konsolide eder. Doğu’da DEM ve MHP, Karadeniz’de Yeni Parti birkaç vekil çıkarabilir. Marmara, Ege ve Akdeniz Ak Parti, Yeni Parti ve CHP tarafından bölüşülür. CHP ile Yeni Parti bölünmeselerdi bu bölgelerde ve Karadeniz’de daha fazla vekil çıkarabilirlerdi.
Bu sistemin bir başka olumsuz yönü, DEM Partinin Türkiye partisi olmasını engelleyecek olması. Zira DEM Partinin güneydoğuda ve doğunun bazı kentlerinde çıkardığı vekil sayısı artarken, metropollerde çıkardığı vekil sayısı azalacak. Hatta bazı metropollerde hiç vekil çıkaramayacak.
MHP bu sistemi kabul etmeyince, Ak Parti’nin önerdiği daraltılmış bölge sisteminde, bir bölgede en çok altı milletvekilliği olacak. Bu sistem halen altı ve daha az vekil seçilen bölgeleri etkilemeyeceğinden MHP 20 ile 30 arasında vekil çıkarabilir. MHP İstanbul, Bursa ve İzmir gibi metropollerden vekil çıkaramaz ki bu kabul edebilecekleri bir durum değil. Zira partinin A Takımı metropollerden milletvekili oluyor. Bu sistemde İyi Partinin 10 civarında vekili olur.
Mevcut sistemden dezavantajlı olan iki sistemde MHP tarafından kabul edilemeyeceğine göre, Devlet Bey konuyu neden gündeme getirdi? Muhalefete göre; %50+1 kuralı, ilk turda, ki o zaman tek tur oluyor, en çok oyu alan şeklinde değiştirilecek. DEM kendi adayını çıkardığında ve CHP-Yeni Parti çatışması dikkate alındığında, muhalefet seçimlere tek adayla giremeyecek. Tayyip Bey, bölünmüş muhalefet karşısında birinci olacağından görevine devam edecek.
Bu yoruma katılmıyorum. Cumhurbaşkanlığı sisteminde başkan meşruiyetini %50+1’den alıyor. Bunun altındaki oy oranlarıyla seçilen kim olursa olsun, başkanlığı tartışılır. Muhalefet yerel seçimlere de çok parçalı girdi ama muhalif seçmen en güçlü muhalif adayın etrafında birleşti. 2019 seçimlerine CHP ile İyi Parti birlikte girmişlerdi. CHP yalnız girdiği 2024 seçimlerinde, 2019’dan daha fazla oy aldığı gibi, 21 olan büyükşehir/şehir belediye başkanlığını 35’e, 252 olan toplam belediye başkanlığını 478’e çıkardı.
Bence TİP, Saadet, Deva ve YRP gibi küçük partilerin milletvekili çıkarmaları ve başka partilerin listelerinden aday göstermeleri zorlaştırılacak. Mesela ‘’Milletvekili çıkarmak için bölgesel bazda en az %7 oy almak gerekir’’ prensibi olsaydı geçen seçimlerde dört vekil çıkaran YRP hiç vekil çıkaramazdı. Dört vekil çıkaran TİP bir vekil çıkarırdı.
Deva, Saadet ve YRP %7 barajını aşmak için ittifak yapmayı planlıyorlar. Bu değişiklik yapılığında, bahse konu partiler ittifak kursalar bile milletvekili çıkaramayacaklarından, seçmenleri Ak Partiye yönelir.
Milletvekillerinin iki veya üç yıl parti değiştirmeleri yasaklanırsa, seçimlere başka partilerin listesinden katılmak, engellenir. Bunların yanında hazine yardımından yararlanmak için alınması gereken oy oranı, %3’ten %7’ye çıkarılacaktır. Bu düzenlemede Zafer, YRP, Anahtar ve İyi Parti gibi %3-7 bandında gözüken partilerin varlığını sürdürmesini zorlaştıracaktır.
Seçim yasasında küçük partilerin belediye meclis üyesi ve il genel meclisi üyesi çıkarmalarını zorlaştıran düzenlemelerde yapılacaktır. En muhtemel yöntem, belediye meclisindeki üye sayısı baz alınarak barajın yükseltilmesidir: ‘’Belediye meclis üyesi çıkarabilmek için meclisindeki üye sayısı 30 ‘un altında olan ilçelerde en az %12, 30’un üstünde olan ilçelerde en az %10 oy almak gerekir’’ gibi.
Partilerin seçimlere girmelerinin de zorlaştırılacağını düşünüyorum. Son iki seçimlere 36 parti katıldı. Bu çok fazla. Seçimlere katılmak için daha fazla il ve ilçede teşkilatlanma zorunluluğu getirilecektir. Teşkilatların kağıt üzerinde mi, gerçek mi olduğu daha sıkı kontrol edilecektir. Cezai müeyyideler artırılacaktır. Ülkemizde kumarhaneler, polis baskın yapamasın diye parti binası olarak gösterilmektedir. Parti binalarına ancak Yargıtay’ın izniyle baskın yapılabiliyor. Yargıtay çok zor izin veriyor. Bu garabette çözülmelidir.
Başkanlık sisteminin uygulandığı ülkelerde parti sayısı azalır, siyasi gruplar 2-3 büyük partide toplanır. Yeni seçim yasasında da amaç bu olacaktır. Bununla birlikte üyelerin oy kullandığı hakim nezaretinde önseçimler zorunlu kılınmadıkça, gerçek demokrasi olmaz. Genel başkandan ilçe başkanına, belediye meclisi üyesi adayından cumhurbaşkanı adayına kadar parti yetkililerini ve adaylarını üyeler seçmelidir.
