Köşe Yazısı

Türk Dünyasındaki Kritik Gelişmeler

Alparslan Türkoğlu
Alparslan Türkoğlu
5 dk Sesli Dinle 0

TDT’nın Gebele Zirvesinden üç gün sonra BDT’nin Duşanbe Zirvesi toplandı. Üç yıl aradan sonra toplanan zirvede alınan kararları ve verilen mesajları Türk Dünyasının ama bilhassa Türkiye’nin dikkate alması lazım. Zirve’nin en önemli olayı, uzun süredir devam eden Rusya-Azerbaycan geriliminin bitmesi oldu. ŞİÖ zirvesinde bir araya gelmeyen Aliyev ve Putin, Putin’in talebi, özür dilemesi ve tazminat ödeyeceğini deklere etmesi üzerine bir buçuk saat görüştüler. Uçağın düşürülmesiyle ilgili araştırmaları Kazakistan yürütecek. Kazakistan’ın kararına taraflar uyacak.

Azerbaycan gerilimi iyi yönetti. Rusya’nın her geçen gün baskıyı artırmasına rağmen, geri adım atmadığı gibi misliyle mukabelede bulundu. Nihayetinde Putin geri adım attı. Tazminat ödenmesi, Azerbaycan’ın Rusya ile eşit statüde bir devlet olarak tanındığı anlamına geliyor. Rusya Azerbaycan’la ilişkilerinde artık diplomatik kaidelere ve eşitlik ilkesine özen gösterecek. Bu gelişme diğer Türk devletlerinin de kazanımı. Zira Türk devletleri birbirlerinin emsaliler.

Hazar Denizinden petrol ve gaz çıkarılması da böyle olmuştu. Moskova, statüsü netleştirilmeden Hazar’dan petrol ve gaz çıkarılmasını savaş sebebi sayacağını ilan ettiğinde, Azerbaycan hamle yapana kadar diğer devletler kıpırdamamıştı. Azerbaycan petrol ve gaz sahalarında üretime başlayınca, Rusya BM’ye şikayet etmekle yetindi. Bunu gören diğer Türk ülkeleri de petrol ve gaz çıkarmaya başladılar.

Azerbaycan’ın tarımsal üretiminin %90’dan fazlası Rusya’ya ihraç ediliyor. Enerji hariç tutulduğunda, Rusya Azerbaycan’ın en çok ihracat yaptığı ülke. Rusya’da üç milyondan fazla Azerbaycan Türk’ü yaşıyor. Rusya hala Sovyet coğrafyasında en güçlü devlet. Türk ülkeleri Rusya ile mümkün mertebe ters düşmeden, yaka paça olmadan güçlenmeliler. Bu hassas dengeyi kuramayan Ukrayna, Moldova ve Gürcistan bölündü. Ermenistan Karabağ’ı kaybetti.

Duşanbe’de arka arkaya iki zirve toplandı. İlki Rusya ve Orta Asya ülkeleri (5+1) zirvesiydi. Son zamanlarda 5+1 modeli yaygınlaştı. Bu görüşme modelini Rusya başlatmıştı. ABD, AB ve Çin’de Türkistan devletleriyle 1-1 görüşmelerin dışında periyodik olarak bu formatta görüşüyorlar. Yani, Türkiye hariç büyük güçler Türkistan’ı bütün olarak değerlendiriyorlar. (Bu formatın, başka bir coğrafya için, bir benzeri yok) Biz ya 1-1 yahut TDT zirvelerinde görüşüyoruz. Yani istemeden de olsa Tacikistan’ı dışlıyoruz, kendimizden uzaklaştırıyoruz. Bu problem Tacikistan’ı bir an önce TDT’ye üye yaparak aşılabilir.

Önceki zirve üç yıl önce toplanmıştı. Artık iki yılda bir periyodik olarak toplanacaklar. Rusya, Türkistan’ın ticaret hacminin başkalarıyla artarken Rusya ile yerinde saymasından şikayet etti. Rakamlara baktığınızda başkalarının Türkiye, Çin ve AB olduğunu görüyorsunuz. Putin’in ‘’Taliban’la çalışmalıyız, Afganistan ile ilişkilerimizi iyileştirmeliyiz’’ mesajından Hindistan ile Türkistan ve Rusya’yı Afganistan’dan geçecek bir yolla birleştirmeyi planladıklarını anladım. Rusya ile Hindistan hem müttefikler hem de yüksek hacimde ticaret yapıyorlar.

Putin, 212 000 Türkistanlının Rusya’da üniversite eğitimi gördüğünü, bir o kadarının da Türkistan’daki Rus üniversitelerine gittiğini söyledi. Bu Türk birliği açısından iyi bir şey değil. Eğitimde adres Türkiye olmalı. Gençler ABD, AB ve Çin’i de tercih etmeli, Rusya’ya gidenler daha makul rakamlara çekilmeli.

İkinci zirve dokuz devlet başkanının katıldığı BDT Zirvesiydi. BDT kan kaybeden bir örgüt. Gürcistan, Moldova ve Ukrayna örgütten ayrıldı. Örgütün hedefi bu zirveye kadar genişlemek değildi. Eski SSCB devletlerinin kendi aralarındaki ve Rusya’yla ilişkilerini korumak ve geliştirmekti. Bu zirvede BDT PLUS konsepti kabul edilerek ve ilk üyenin ŞİÖ olduğu ilan edilerek genişleme stratejisinin benimsendiği duyuruldu. ŞİÖ demek Çin demek.

PLUS konseptinin kabul edilmesi, her iki organizasyonda periyodik toplanmaya karar verilmesi, ŞİÖ’nün BDT PLUS’a katılması ve Putin’in ifadeleri Rusya’nın strateji değişikliğine gittiğini gösteriyor. Rusya; Çin, AB ve ABD’nin Türkistan ve Kafkasya’da güçlenmesini istemiyordu. Artık Türkiye’de bu kategoride. Hatta Çin Türkiye’ye tercih ediliyor. Rusya TDT’ndan son derece rahatsız. Bu nedenle artık daha dikkatli hareket etmeliyiz. Bununla birlikte Ukrayna’da boğazına kadar batağa batmış olan Rusya’nın etkili olacağını düşünmüyorum.

BDT Zirvesinin katılımcılarından biri, Paşinyan’dı. Ermenistan’da 2026 yılında seçimler var. Paşinyan’ın taleplerimizi yerine getirmesine rağmen hala sınır kapıları açılmadı, ticaret ve seyahat serbestleşmedi. Süleymaniye’de Talabani bir, iki jest yapınca Ankara uçuş yasağını kaldırdı. Çokta doğru yaptı. Aynı yaklaşımı Ermenistan’da da yapmalıyız. Seçimleri Türk düşmanları kazanırsa büyük bedel öderiz. Bir daha ‘’Türkler Turan kuracaklarmış, kursunlar. Bize ne zararı var?’’ diyen bir Ermenistan başbakanını zor buluruz.

TDT’ da alınan birbirinden önemli kararları üç makalede ele almıştık. Bununla birlikte önemli bulduğum bir hususun altını çizmek isterim: Urban enerji konusu ele alınırken yaptığı konuşmada, savaştan dolayı enerji sıkıntısına düştüklerinde, Türkiye ve Azerbaycan’ın sorunu çözdüklerinden şükranla bahsetti. Son derece diplomatik bir dille, AB’nin karar mekanizmalarının yavaş çalıştığını ve genelde yanlış kararlar verdiğini ifade etti. O demese de Yunanistan ve Rum Kesiminin Türkiye’nin faydasına olacak kararları veto ettiği de vakıa.

Yani yedi yıldır takip ettiğimiz Hazar geçişli nakil hatlarını AB ile görüşerek yapamayacağımız ortada. Ya bu projeden vazgeçeceğiz; Türk devletleri Çin’le yeni hatlar yapacaklar ya da Macaristan, Romanya ve Bulgaristan’la yaptığımız gibi devletlerle kontratlar yapacağız. Söz konusu kontratlar, mevcut nakil hatlarının kapasitelerine göre yapıldığından düşük tutarlı. Bu devletlerin ve komşularının ihtiyaçları çok daha fazla.

Türkiye ve Azerbaycan Doğu Avrupa ülkeleriyle ayrı ayrı görüşerek anlaşmalar yapmalı ve oluşan hacme göre nakil hattı inşa etmeliler. Sadece bu yolla Hazar geçişli hat projesini gerçekleştirebileceğimizi düşünüyorum.

19 Ekim’de birinci turu yapılacak olan KKTC seçimleri Türk dünyası açısından çok önemli. Türkiye ve bağımsız KKTC taraftarı Tatar’la Rumlarla federasyon kurmayı savunan Erhürman başa baş yarışıyorlar. AB ve İsrail’de sahadalar. Var güçleriyle Erhürman’ı destekliyorlar. Kıbrıs her zaman çok önemliydi. Doğu Akdeniz doğalgaz yatakları keşfedildikten sonra bu önem katlanarak arttı. Zira federasyon kurulursa Türkiye’nin bu yataklarla ilgili hakları ortadan kalkacak. 30-40 yıllık süreçte trilyon dolardan fazla bir tutar AB’nin kasasında kalacak.

Bu Yazıyı Paylaş