Köşe Yazısı

Venezüella’nın gerçek hikayesi

Alparslan Türkoğlu
Alparslan Türkoğlu
4 dk Sesli Dinle 0

Venezüella 1958’den 1999’a kadar demokrasiyle yönetildi. İktidara bazen merkez sağ bazen merkez sol partiler geldi. Bazen de merkez partiler koalisyon hükümetleri kurdular. 1970’li ve 80’li yıllarda Güney hatta Latin Amerika’nın en zengin ülkesiydi. Portekiz, İspanya, Türkiye ve Yunanistan’dan daha müreffehti.

Buda gayet normaldi zira Venezüella dünyanın en zengin petrol yataklarına sahip. Uzun yıllar dünyanın en büyük petrol üreticisiydi. Bu unvanı kaybettiğinde ikinci en büyük üreticiydi. Bir örnek vermek gerekirse OPEC kurulduğunda yani 1960 senesinde Venezüella’nın günlük üretimi İran, Irak ve Suudi Arabistan’ın iki, Kuveyt’in bir buçuk katından fazlaydı.

Venezüella petrol bulunmadan öncede komşularından ve birçok Avrupa ülkesinden daha kalkınmıştı. Zira toprakları bereketli ve madenler açısından zengindi. Uzun yıllar, tarım çökene kadar kahve, kakao, tropikal meyveler, tütün, şeker kamışı ve soyada lider üreticiydi. Çok zengin altın, boksit, alüminyum ve demir rezervlerine sahipti.

Peki nasıl oldu da bu günlere gelindi? Venezüella, kapitalist sisteme, 1920’lerin ikinci yarısında yani petrol bulunduğunda eklemlendi. Yani önce kontrollü serbest ekonomiyi, otuz yıl kadar sonra liberal demokrasiyi benimsedi. Ülke, demokrasiye geçilmesinden Chavez’in başkan seçilmesine kadar İMF ve Dünya Bankasının önerdiği politikalarla idare edildi.

İMF’nin en önemli amacı petrol ve maden üretimlerini artırmaktı. Bu nedenle petrol arama ve çıkarma faaliyetlerini öncelediler. Petrol genelde zirai üretimin yoğun olduğu, sulu tarım yapılan nehir kenarlarındaydı. Kahve, kakao ve meyve ağaçları söküldü, petrol arandı. Eğer bulunursa petrol çıkarıldı. Bulunmazsa ağaçlar yeniden ekilmedi. Zira çevrede petrol üretildiğinden verimlilik düşmüştü.

Yasal düzenlemelerle tarlalarını ve bahçelerini ucuz fiyatlarla satmaya zorlanan köylüler şehirlere yığıldılar. Şehirlerin varoşlarında, teneke evlerde yaşamaya başladılar. Yeni kurulan sanayi tesislerinde düşük ücretler karşılığında çalıştılar. Olmayacak ve ölmeyecek kadar kazandılar.

Venezüella’nın petrol ve maden üretimi hızla artarken tarımsal üretimi ve tarım ürünleri ihracatı daha hızlı düştü. Öyle ki Venezüella önceki yıllarda birinci üretici olduğu ürünlerde bugün ithalatçı. 1980’lere gelindiğinde ülkede kişi başına gelir yüksekti. İMF’ ye göre her şey yolundaydı ama gelir dağılımı çok bozuktu. Fakirler iyice fakirleşmiş, zenginlerde çok zenginleşmişti. Tarımda emek yoğun, petrolde sermaye yoğun olduğundan milyonlar işsiz kalmıştı. 1980’lerde petrol ve maden fiyatlarının sürekli düşmesi işsizliği dahada arttırdı. Ücretler düştü fukaralık daha da yaygınlaştı.

Bunun sonucunda Türkiye’de de olduğu gibi Venezüella’da da merkez partileri çöktü. İktidara büyük farkla popülist-sosyalist Chavez geldi. Chavez ilk iş olarak petrol, maden, tarım şirketlerini ve bankaları kamulaştırdı. Sosyalist önderler, yani bilgisiz ve tecrübesiz işçiler ve işsizler, bu kuruluşların üst düzey yöneticileri oldular. İhtiyaç var mı, yok mu dikkate alınmadan sosyalist parti mensupları kamu şirketlerine yerleştirildi. Bu kadar insana maaş ödemek için para basmaktan başka yol kalmayınca enflasyon fırladı. Paranın yani maaşların alım gücü düştü. Enflasyonun binli, on binli rakamlara çıktığı oldu.

1990’larda petrol ve maden fiyatları yüksek seyrettiğinden kamulaştırmaların ve yanlış ekonomi politikalarının olumsuz tesirlerini derinden hissetmedi Venezüellalılar. Ama uygulanan ekonomi politikalarından rahatsız olan yabancı şirketler ülkeyi terk ettiler. Kamuyla rekabet edemeyen ve alım gücü düştüğü için gelirleri azalan özel sektörde iflaslar yaygınlaştı.

Petrol ve maden fiyatlarının düşmeye başladığı 2000’lerde, çok fazla işçi istihdam ettikleri ve kötü yönetildikleri için rekabet güçlerini kaybeden kamu şirketleri ve bankalar arka arkaya battılar. İşsiz kalan milyonlar ülkeyi kafileler halinde terk etmeye başladılar. Devlet işsiz kalan sosyalistlere gıda, temel ihtiyaç maddeleri ve barınma yardımı yapmaya başladı. Nüfusun azalması ve yardımlar, ticaret hacmini de azaltınca ayakta kalan sanayi tesisleri de battı. Süpermarketler batmaya başlayınca kamulaştırıldılar. Devlet bu marketler vasıtasıyla, yurtdışından tedarik ettiği malları satmaya ve dağıttığı kartlar vasıtasıyla ücretsiz dağıtmaya başladı.

Devlet petrol ve altın satarak giderleri karşılamayınca uyuşturucu ticaretine ve üretimine yol verdi. 2025 itibariyle on milyondan fazla Venezüellalı yurtdışında yaşıyor. İmkanı olsa ahalinin %70’den fazlası bir başka ülkede yaşamak istiyor. Elektrik, su ve gaz kesintili ve dönüşümlü veriliyor.

Venezüella kötü yönetimin bir ülkeyi ne hale getirebileceğinin en güzel örneği. 70 yıl kapitalizmle ve 41 yıl demokrasi ve kapitalizmle yönetildiler. Dünya Bankası ve İMF ne dediyse yaptılar. Neticede devlet güçlenmedi, halk fukaralaştı ve ülkenin kaynakları dışarıya transfer edildi. Öyle ki bugün Venezüella’da petrol ve madenler en ilkel usullerle çıkarılıyor. Kapitalist dönemde yabancı şirketler, sosyalist rejimde kamu şirketleri, petrol ve maden sahalarına bile yatırım yapmamışlar. Kazandıklarını kapitalist dönemde yurtdışına transfer etmişler. Sosyalist dönemde har vurup harman savurmuşlar.

Kötü yönetim sayesinde iktidara gelen sosyalistler ülkeyi resmen batırdılar. Venezüella, milyonlarca sığınmacıya ev sahipliği yapmak zorunda kalan komşularını da mahvetti. Venezüella’dan daha az petrol stokuna sahip olan ve Venezüella’dan on yıl sonra petrol çıkarmaya başlayan Suudi Arabistan bugün Venezüella’yla mukayese edilmeyecek kadar zengin. Zira hiçbir zaman İMF politikalarına teslim olmadı.

Oysa Nobel ödüllü iktisatçımız Duran Acemoğlu’na göre demokratik rejimi ve serbest piyasa ekonomisini kabul ederek İMF politikalarını uyguladığı yıllarda Venezüella kalkınmalı ve Venezüellalılar zenginleşmeliydi. Dolayısıyla sosyalistler hiçbir zaman iktidara gelememeliydi.

Monarşi temelli diktatörlükle idare edilen, demokrasiden ve serbest piyasadan nasibini almayan ve İMF’nin kapısını hiçbir zaman çalmayan Suudiler geri kalmalıydı. (Bu arada İMF’ye ve İMF kaynaklı finansmana karşı değilim. İMF’ ye teslim olmaya karşıyım. Demokrasi+ serbest piyasa ekonomisinin doğal sonucunun kalkınma ve zenginleşme olduğu propagandasıyla halkımızın kandırılmasını içime sindiremiyorum.)

 

Bu Yazıyı Paylaş